काठमाडौं ।
एलियन जीवनको खोजीमा सफलता नपाएको भन्दै मानिसहरू अधैर्य हुँदा अनुसन्धानकर्ताहरूले प्रायः हाम्रो आकाशगंगामा रहेका करिब १०० अर्ब तारामध्ये अहिलेसम्म निकै थोरैको मात्र खोजी भएको बताउने गर्छन्।
तर खगोलविद्हरूले अनुमान गरेभन्दा धेरै तारामा बाह्य ग्रहका बुद्धिमान जीवनको खोजी अर्थात् एसईटीआई गरिसकेको हुन सक्ने देखिएको छ।
म्यानचेस्टर विश्वविद्यालयकी पीएचडी विद्यार्थी लुइसा मेसनले हालै खगोलविद्हरूले सोचेभन्दा धेरै ताराबाट रेडियो संकेतको खोजी गरिसकेको पत्ता लगाएकी छन्। मेसनले मिल्की वेको ‘बेसाँकोन ग्यालेक्टिक मोडल’ नामक विशेष सिमुलेसन प्रयोग गरी त्यसलाई ग्रीन बैंक र पार्क्स रेडियो टेलिस्कोपबाट गरिएको आकाश सर्वेक्षणसँग तुलना गरेकी थिइन्।
ताराको सूचीका आधारमा यी दुई टेलिस्कोपले आकाशका १,३२७ वटा अवलोकनका क्रममा २ लाख ८८ हजार ३१५ तारा देखेको गणना गरिएको थियो। तर बेसाँकोन ग्यालेक्टिक मोडल प्रयोग गर्दा मेसनले ती सर्वेक्षणमा वास्तवमा ६१ लाखभन्दा बढी तारा समेटिएको पत्ता लगाइन्। तीमध्ये अधिकांश यति कम चम्किला छन् कि सामान्य रूपमा देख्न सकिँदैन।
“यस कामको सबैभन्दा उत्साहजनक पक्षमध्ये एउटा हामीले सुरुमा सोचेभन्दा धेरै ताराको सर्वेक्षण गरिसकेको थाहा पाउनु हो,” मेसनले एक विज्ञप्तिमा भनिन्। “सानो अवलोकनमा पनि हामीले अध्ययन गर्ने उद्देश्य नै नराखेका ठूलो संख्या र विभिन्न प्रकारका तारा हुन सक्छन्।”
तर मेसनको गणनाले सोचेभन्दा धेरै ताराको सर्वेक्षण भएको देखाए पनि अहिलेसम्म कुनै संकेत फेला नपरेकोमा निराश हुनुपर्ने अवस्था छैन।
स्पेस डटकमका अनुसार रेडियो टेलिस्कोपले कुनै लक्षित तारातर्फ हेर्दा त्यसले त्यही ताराको मात्र संकेत सुन्दैन। त्यसले आफ्नो दृश्य क्षेत्रमा रहेका अन्य सबै ताराबाट आउने संकेत पनि संकलन गरिरहेको हुन्छ।
यो ‘कमेनसल एसईटीआई’ नामक अभ्यासका लागि उपयोगी हुन्छ। यसमा एसईटीआई उपकरणले रेडियो टेलिस्कोपको नियमित अवलोकनसँगै बाह्य ग्रहका बुद्धिमान जीवनका संकेत खोज्छ।
सामान्यतया रेडियो टेलिस्कोपको दृश्य क्षेत्रमा कति तारा छन् भन्ने अनुमान युरोपेली अन्तरिक्ष एजेन्सीको गाया मिसनले तयार पारेका विस्तृत तारासूचीसँग तुलना गरेर गरिन्छ।
तर यी सूची सीमित छन्, किनकि तिनमा देख्न सकिने गरी पर्याप्त चम्किला ताराहरू मात्र समावेश हुन्छन्। अप्टिकल र इन्फ्रारेड टेलिस्कोपबाट देख्न नसकिने धेरै कम चम्किला तारा पनि छन्। तर रेडियो टेलिस्कोप त्यतातर्फ फर्काइएको अवस्थामा ती तारा हामीलाई देखिँदैनन् भने पनि तिनबाट आएको रेडियो संकेत पत्ता लगाउन सकिन्छ।
ताराको संख्याका हिसाबले खोजी ठूलो भए पनि प्रत्येक ताराको संकेत सुन्न बिताइएको समय भने अझै निकै कम छ। रेडियो फ्रिक्वेन्सीको दायरा पनि सीमित छ। प्रसारण नभएको समयमा वा गलत फ्रिक्वेन्सीमा अवलोकन गर्दा संकेत सजिलै छुट्न सक्छ।
त्यसैले मेसनले खोजी गर्न सकिने रेडियो फ्रिक्वेन्सीको दायरा विस्तार गर्ने विषयमा पनि अध्ययन गरेकी छन्। सन् १९६० मा आधुनिक एसईटीआई सुरु भएदेखि अधिकांश खोजी ‘वाटर होल’ भनिने फ्रिक्वेन्सी क्षेत्रमा केन्द्रित हुँदै आएको छ।
यो परमाणु हाइड्रोजनको १,४२० मेगाहर्ज र हाइड्रोक्सिल अर्थात् एक हाइड्रोजन र एक अक्सिजन परमाणुबाट बनेको अणुको १,६६६ मेगाहर्ज उत्सर्जन फ्रिक्वेन्सीबीचको क्षेत्र हो। हाइड्रोजन र हाइड्रोक्सिललाई जोड्दा पानीको अणु बन्ने भएकाले यसलाई ‘वाटर होल’ भनिएको हो।
‘वाटर होल’लाई प्राथमिकता दिनुको एउटा कारण यो फ्रिक्वेन्सी क्षेत्रमा पृथ्वीको वायुमण्डलले रेडियो तरंगलाई अवशोषण नगर्नु हो। साथै, हाइड्रोजन फ्रिक्वेन्सी आसपास धेरै खगोलीय अध्ययन हुने भएकाले संयोगवश एसईटीआई संकेत भेटिने सम्भावना पनि हुन्छ।
त्यस्तै, एलियनहरूले जीवनका लागि पानीको महत्त्व बुझेर यही फ्रिक्वेन्सी क्षेत्रमा संकेत पठाउन सक्ने अनुमान पनि गरिएको छ।
तर खोजी गर्न सकिने अन्य धेरै फ्रिक्वेन्सी पनि छन्। यही क्रममा मेसनले चिलीमा रहेको अटाकामा लार्ज मिलिमिटर/सबमिलिमिटर एरे अर्थात् एएलएमए प्रयोग गरेर पहिलोपटक एसईटीआई खोजी गरेकी छन्।
“दशकौँदेखि एसईटीआई अनुसन्धानकर्ताहरूले रेडियो स्पेक्ट्रमको तुलनात्मक रूपमा सानो क्षेत्रमा ध्यान केन्द्रित गरेका छन्,” मेसनले भनिन्। “हामीले निकै फरक क्षेत्रमा हेर्दा के हुन्छ भनेर जान्न चाहेका थियौँ।”
मेसनले एएलएमएमार्फत नयाँ अवलोकन भने गरेकी होइनन्। उनले अभिलेखमा रहेको थोरै तथ्यांक खोजेर सजिलै छुट्न सक्ने साँघुरा ब्यान्डका संकेतहरू पत्ता लगाउने प्रयास गरेकी हुन्। एएलएमएले सामान्य रेडियो टेलिस्कोपको तुलनामा छोटो रेडियो तरंगदैर्ध्य र त्यसअनुसार उच्च फ्रिक्वेन्सीमा काम गर्छ।
उच्च फ्रिक्वेन्सीमा खोजी गर्नुको एउटा फाइदा यसमा ‘डिस्पर्सन’ कम हुनु हो। अन्तरिक्षमा रहेका इलेक्ट्रोनसँग कम फ्रिक्वेन्सीका तरंगले अन्तर्क्रिया गर्दा ती ढिलो हुन्छन् र उच्च फ्रिक्वेन्सीका तरंगभन्दा केही पछि गन्तव्यमा पुग्छन्। यसले समग्र संकेतलाई विकृत गर्न सक्छ।
मेसनले एएलएमएबाट गरेको खोजीमा कुनै आशाजनक नयाँ संकेत फेला पार्न नसके पनि उनी उच्च फ्रिक्वेन्सी प्रयोग गर्ने विषयमा आशावादी छिन्।
“एसईटीआईका लागि मिलिमिटर र सबमिलिमिटर रेडियो ब्यान्डहरू अझै लगभग पूर्ण रूपमा अन्वेषण गरिएका छैनन्। त्यसैले यो खोजीका लागि नयाँ क्षेत्र खुला गर्ने विषय हो,” उनले भनिन्।
मेसनले आफ्नो अनुसन्धान जुलाईमा बर्मिङ्घममा आयोजित रोयल एस्ट्रोनोमिकल सोसाइटीको राष्ट्रिय खगोलीय सम्मेलनमा प्रस्तुत गरेकी थिइन्।
उनको अनुसन्धानबारे रोयल एस्ट्रोनोमिकल सोसाइटीको मासिक जर्नलमा दुईवटा शोधपत्र पनि प्रकाशित भएका छन्। एउटा एएलएमए सर्वेक्षण र अर्को बेसाँकोन ग्यालेक्टिक मोडलमा आधारित छ।
प्रकाशित: ३१ भाद्र २०८३, बुधबार
