काठमाडौं ।
सन् १८७६ अक्टोबर ९ को दिउँसो एलेक्जेन्डर ग्राहम बेल बोस्टनमा थिए। उनले आफ्नो सहायक र सह–आविष्कारक थोमस वाटसनसँग तीन घण्टा लामो कुरा गरे। यो सामान्य कुरा जस्तो लागे पनि विशेष थियो — किनभने वाटसन चार्ल्स नदीको पारी, क्याम्ब्रिजपोर्टमा थिए।
यो पहिलो पटक बाहिरी तारमार्फत गरिएको दुई–तर्फी टेलिफोन संवाद थियो, जसले पछि विश्वव्यापी सञ्चार सञ्जालको जग बसाल्यो।
बेल र वाटसनले बेलको सुधारिएको “टेलिग्राफी” उपकरण पेटेन्ट भएपछि सो वर्षको मार्चमै आफ्नै यन्त्रमार्फत संवाद गर्न सफल भएका थिए। तर बेलको “मिस्टर वाटसन, यहाँ आउनुहोस्; म तपाईंलाई देख्न चाहन्छु” भन्ने प्रसिद्ध वाक्य सानो दूरीमा मात्र प्रसारित भएको थियो।
लाइभसाइन्सका अनुसार अक्टोबरको सो दिन गरिएको संवाद भने लामो टेलिग्राफ तारमार्फत र केही घण्टासम्म चल्यो। बेल त्यतिबेला ती आविष्कारकहरूमध्ये एक थिए, जो विद्युतमार्फत आवाज पठाउने नयाँ तरिका खोजिरहेका थिए। केही दशकअघि इटालियन आविष्कारक एन्टोनियो मेउच्चीले आफ्नो बिरामी श्रीमतीसँग अर्को कोठाबाट कुरा गर्न “टेलेक्ट्रोफोन” नामको यन्त्र बनाएका थिए।
१८६१ मा जर्मन आविष्कारक जोहान फिलिप राइसले आफ्नो यन्त्रलाई “टेलिफोन” नाम दिएका थिए, जसले धुनहरू त सही रूपमा बजाउँथ्यो, तर शब्दहरू अस्पष्ट हुन्थे। सोही समय अमेरिकी आविष्कारक एलिशा ग्रेले पनि पानीमा आधारित माइक्रोफोन प्रयोग गर्ने डिजाइन विकास गरेका थिए।
बेलको आवाज प्रसारणको सफलता भने उनले विभिन्न आवृत्तिहरू एउटै समयमा पठाउने तरिका विकास गरेकाले सम्भव भएको हो। उनले सेमुअल मोर्सको टेलिग्राफमा प्रयोग हुने एक–एक पल्सको साटो “अनड्युलेटरी” अर्थात् परिवर्तनशील करेन्ट प्रयोग गरे।
बेलको पेटेन्टमा भनिएको छ, “विद्युत करेन्टको कम्पन दर ध्वनि उत्पादन गर्ने शरीरको कम्पन दरसँग मिल्दोजुल्दो हुन्छ — अर्थात् आवाजको पिचसँग सम्बन्धित हुन्छ। करेन्टको तीव्रता कम्पनको परिमाणसँग परिवर्तन हुन्छ — अर्थात् आवाजको तीव्रतासँग।” सरल शब्दमा, करेन्टका विशेषताहरूले आवाजका विशेषता बोकेको हुन्छ।
बेलको पहिलो मोडेलमा एउटा डायाफ्राम, तारले बेरिएको फलामको कोर (इन्डक्टर), स्थायी चुम्बक र जोडिएका तारहरू थिए। आवाजका तरङ्गले डायाफ्राम हल्लाउँथे, जसले इन्डक्टरलाई चलाउँथ्यो, त्यसको चुम्बकीय क्षेत्र परिवर्तन हुन्थ्यो र तारमा करेन्ट प्रवाहित हुन्थ्यो। सो करेन्ट तारमार्फत रिसिभरमा पुग्थ्यो, जसले उल्टो प्रक्रिया गरेर आवाज पुनः उत्पन्न गर्थ्यो।
यो पहिलो लामो दूरीको संवाद ऐतिहासिक बन्यो। तर पहिलो टेलिफोन लाइन भने सन् १८७७ अप्रिलमा मात्रै बिचौलियाको पसल र उनको घरबीच जडान गरियो। सुरुवातमा टेलिफोन तार जोडीमा भाडामा दिइन्थे र दुई स्थानबीच मात्र प्रयोग गरिन्थे। तर करिब एक वर्षपछि “केन्द्रीय एक्सचेन्ज” र स्विचबोर्ड सञ्चालनमा आएपछि विभिन्न स्थानबीच कल गर्न सम्भव भयो, जसले यस आविष्कारको उपयोगिता धेरै बढायो।
पछि महादेशीय र अन्तरमहादेशीय टेलिफोन सञ्जाल बन्न दशकौँ लाग्यो। पहिलो पानीमुनि बिछ्याइएको ट्रान्स-एटलान्टिक फोन केबल १९५६ मा तयार भयो।
टेलिफोन उद्योगले आधुनिक प्रविधिको विकासमा ठूलो भूमिका खेल्यो — स्विच र ट्रान्जिस्टरदेखि लिएर फाइबर अप्टिक तार र सञ्चार उपग्रहसम्मका आविष्कारहरू यही यात्राबाट सम्भव बने।
प्रकाशित: २४ आश्विन २०८२, शुक्रबार
