काठमाडौं ।
एआई डाटा सेन्टरको तीव्र विकासविरुद्ध बढ्दो विरोधका कारण सन् २०२६ को पहिलो त्रैमासिकमा मात्रै करिब १३० अर्ब अमेरिकी डलर बराबरका परियोजना ढिलाइ वा रद्द भएका छन्।
अमेरिकामा फेब्रुअरी २०२६ को एक साँझ न्यु जर्सीको न्यु ब्रन्सविक सिटी काउन्सिल भवनबाहिर हिउँ जमेको थियो। त्यहाँ राजनीतिक तथा वातावरणीय अभियन्ता बेन डिजिबेक भीडतर्फ दौडिँदै गरेको दृश्य क्यामेरामा कैद भएको थियो।
उनी चिच्याउँदै थिए, ‘उनीहरूले रद्द गरे।’ टाढाबाट कसैले ‘के रद्द गरे?’ भनेर सोधेपछि डिजिबेकले फेरि ‘उनीहरूले रद्द गरे’ भने। त्यसपछि भीडले खुसी मनाउँदै नारा लगाउन थाल्यो। डिजिबेकले नेतृत्व गर्दै ‘जनता एकजुट भए कहिल्यै पराजित हुँदैनन्’ भन्ने नारा लगाए।
पृष्ठभूमिमा प्रहरीका साइरन बजिरहेका थिए। तर डिजिबेकले आफ्नो भाषण जारी राख्दै यसलाई विजयका रूपमा घोषणा गरे। ‘मानिसहरू उठेर उभिँदा यस्तो देखिन्छ,’ उनले भने। उनले न्यु जर्सीभर डाटा सेन्टरविरुद्ध समुदायका अभियन्ताहरूको संघर्ष जारी रहने बताए।
क्यामेरा मानिसहरूतर्फ घुम्दा ठूला प्रविधि कम्पनी र निजी इक्विटी फर्मविरुद्ध भावनात्मक नारा लगाइएको थियो। केहीले ‘न्यु ब्रन्सविकबाट एआई बाहिर’ लेखिएका प्लेकार्ड बोकेका थिए। यसैबीच आयोजकहरूले अर्को भेलाका लागि पर्चा बाँडिरहेका थिए।
टेलिकम्स डटकमका अनुसार यो कुनै उपन्यासको अन्त्य वा फिल्मको अन्तिम दृश्य होइन। अमेरिकाको एउटा वास्तविक समुदायले एआई डाटा सेन्टरविरुद्ध चलाएको अभियानको दृश्य हो। यस्ता दृश्य अमेरिकाभर देखिन थालेका छन् र विश्वका अन्य भागमा पनि तीव्र रूपमा फैलिरहेका छन्।
एआई डाटा सेन्टर र ठूला प्रविधि कम्पनीविरुद्ध नयाँ लहर
प्रदर्शन तथा सामाजिक सञ्जालमा यसको विरोध तीव्र रूपमा देखिएको छ। यस विषयमा गरिएका पोस्टमा भावनात्मक प्रतिक्रिया आउने गरेका छन्। केहीले प्रविधिका अर्बपतिहरूलाई यस्ता स्थलनजिकै बस्न बाध्य पारिनुपर्ने वा त्यहाँको पानी पिउनुपर्ने बताएका छन्। केहीले भइरहेको घटनालाई व्यवस्थित दासत्वसमेत भनेका छन्।
अमेरिकामा एआई डाटा सेन्टरप्रतिको असन्तुष्टि तीव्र रूपमा बढ्दै गएको छ र त्यसले कानुन परिवर्तनसमेत गराउन थालेको छ। यस्तो विरोध बेलायत र युरोपका अन्य भागमा पनि फैलिँदै जाँदा त्यहाँका समुदाय पनि यसको विरोधमा उत्रिन थालेका छन्।
अमेरिकाबाट प्राप्त नयाँ तथ्यांकअनुसार विरोधका कारण धेरै परियोजना ढिलाइ वा रद्द भएका छन्। पछिल्लो उपलब्ध तथ्यांकले सन् २०२६ को पहिलो त्रैमासिकमा मात्रै यस्ता परियोजनाको मूल्य १३० अर्ब अमेरिकी डलर पुगेको देखाउँछ।
समुदायको असन्तुष्टि बढ्दै
यी घटनालाई पछ्याइरहेकी ओम्डियाकी उत्तर अमेरिकाकी प्रमुख विश्लेषक क्रिस्टिन पाउलिनले अमेरिकामा ७१ प्रतिशत मानिस आफ्नो क्षेत्रमा एआई डाटा सेन्टर निर्माणको विरोधमा रहेको बताइन्। ग्यालपको सर्वेक्षणअनुसार ४८ प्रतिशतले यसको कडा विरोध गरेका छन्।
फाइनान्सियल टाइम्समा प्रकाशित पब्लिक फर्स्टको अर्को अध्ययनले पनि यस्तै प्रवृत्ति देखाएको छ। अमेरिकामा करिब एक चौथाइ अर्थात् २६ प्रतिशत मानिस मात्रै एआई डाटा सेन्टरको विस्तारको पक्षमा छन्। बेलायत, जर्मनी र फ्रान्समा यस्तो समर्थन ३० प्रतिशत रहेको छ।
कानुनमा परिवर्तन
यस्तो विरोधले अहिले परिणाम दिन थालेको छ। पाउलिनले विस्कन्सिनमा भएको कानुनी परिवर्तनलाई यसको उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गरेकी छन्।
पोर्ट वासिङ्टनको डाटा सेन्टर परियोजनापछि ‘मतदाताले १ करोड अमेरिकी डलरभन्दा बढीका कर छुटका लागि सार्वजनिक मतदानबाट स्वीकृति लिनुपर्ने कानुनलाई समर्थन गरे,’ उनले भनिन्।
६६ प्रतिशत समर्थन पाएको उक्त कानुन पोर्ट वासिङ्टनको ठूलो परियोजना र त्यसलाई गोप्य रूपमा स्वीकृत गरिएको कारण आएको पाउलिनले बताइन्।
पछि अन्य स्थानमा पनि अपनाइएको नयाँ कानुनअनुसार विकासकर्ताले विद्युत् र पूर्वाधारको सम्पूर्ण लागत अर्थात् १०० प्रतिशत आफैंले व्यहोर्नुपर्नेछ। यसअघि यस्तो लागत स्थानीय बासिन्दामा पनि पर्ने गरेको थियो। पाउलिनले यो कानुन पारित हुनुलाई ठूला प्रविधि कम्पनीविरुद्धको ‘महत्त्वपूर्ण निर्णय’ मानेकी छन्।
रोकिएका वा ढिलाइ भएका परियोजनाको संख्या
अमेरिकाका विभिन्न राज्यमा ठूला डाटा सेन्टर परियोजनाविरुद्धको विरोधबारे डाटा सेन्टर वाचले गरेको अध्ययनअनुसार सन् २०२६ को पहिलो त्रैमासिकमा मात्रै कुल ७५ परियोजना रोकिएका वा ढिलाइ भएका छन्। ती परियोजनाको संयुक्त मूल्य १३० अर्ब अमेरिकी डलर छ।
यसको तुलनामा सन् २०२५ मा सार्वजनिक रूपमा थाहा भएका रोकिएका वा ढिलाइ भएका सबै परियोजनाको मूल्य १५६ अर्ब अमेरिकी डलर थियो। यसले विरोधको प्रभाव कति तीव्र रूपमा बढिरहेको छ भन्ने देखाउँछ।
डाटा सेन्टर वाचका अनुसार यी परियोजनाविरुद्धको विरोध कुनै एक राजनीतिक दलमा सीमित छैन। पूर्वाधारसम्बन्धी राजनीतिमा यो दुर्लभ रूपमा दुवै राजनीतिक पक्षबीच साझा धारणा बनेको छ।
अहिले ४९ राज्यमा सक्रिय विरोध समूह छन्। यसमा स्थानीय समुदायका समूहसँगै राज्यस्तरीय संस्था, अभियान समूह र राष्ट्रिय स्तरका आवाज पनि समावेश छन्।
बेलायत वा युरोपका अन्य भागमा यस्तै विरोधको तुलनात्मक तथ्यांक उपलब्ध छैन। तर उपलब्ध संकेतले यस क्षेत्रमा पनि विरोध बढिरहेको देखाउँछ।
समुदाय, व्यवसाय र उद्योगका चिन्ता
प्रविधि उद्योगले उपभोक्ता, व्यवसाय तथा विभिन्न उद्योगमा एआईको प्रयोगबारे ठूलो प्रचार गरिरहेको छ। एआई डाटा सेन्टरको विकासले स्थानीय अर्थतन्त्र सुधार्ने र रोजगारी सिर्जना गर्ने दावी पनि बढ्दै गएको छ।
तर धेरै समुदाय र व्यवसायले यी दावी व्यवहारमा पुष्टि नभएको बताएका छन्। उनीहरूका अनुसार विकासकर्ताले उनीहरूका विभिन्न चिन्तालाई बेवास्ता गरिरहेका छन्।
पानीको गुणस्तर र खपत
एआई डाटा सेन्टरमा एआईका ठूलो परिमाणका काम सञ्चालन गर्ने कम्प्युटिङ प्रणाली राखिन्छन्। यसबाट ठूलो मात्रामा ताप उत्पन्न हुन्छ, जसलाई नियन्त्रण गर्न कुलिङ प्रणालीमा ठूलो परिमाणमा पानी आवश्यक पर्छ।
सामान्य डाटा सेन्टरको तुलनामा एआई डाटा सेन्टर निकै ठूलो हुने भएकाले यस्ता सेन्टरले प्रतिदिन ५० लाख ग्यालनसम्म पानी खपत गर्न सक्छन्। यो वार्षिक करिब १.८ अर्ब ग्यालन हुन्छ। यस्तो खपत १० हजारदेखि ५० हजार मानिस बस्ने एउटा पूरै सहरको पानी खपत बराबर हुन सक्छ। यसले नजिकका बासिन्दा र व्यवसायमा ठूलो प्रभाव पार्न सक्छ।
यस्तो दबाब धान्न पानी आपूर्तिका संरचना सुधार गरिए पनि र त्यसको लागत स्थानीय बासिन्दामाथि नपरे पनि यति ठूलो पानी खपत आफैंमा समस्या हो। यस्ता धेरै डाटा सेन्टरले पूर्वाधारको सुरक्षाका लागि प्रयोग गर्ने ताजा पानी निकै सीमित स्रोत हो। कुलिङ प्रक्रियामा वाष्पीकरण हुँदा यसको करिब ८० प्रतिशत पुनः प्रयोग गर्न नसकिने हुन्छ।
ऊर्जा खपत
केहीले एआई डाटा सेन्टरका कारण विद्युत् ग्रिड ध्वस्त नहुने दाबी गरे पनि अन्यले यस्ता केन्द्रले स्थानीय विद्युत् ग्रिडमा ठूलो चुनौती ल्याउन सक्ने बताएका छन्। यस्ता केन्द्रले एक लाख वा त्यसभन्दा बढी घरले प्रयोग गर्ने बराबरको विद्युत् खपत गर्न सक्छन्।
उदाहरणका लागि, लुइजियानामा रहेको मेटाको हाइपेरियन डाटा सेन्टरले न्यू अर्लिन्स सहरले समग्रमा प्रयोग गर्नेभन्दा दोब्बरभन्दा बढी ऊर्जा खपत गर्ने सम्भावना छ। वायोमिङमा रहेको अर्को मेटा डाटा सेन्टरले उक्त राज्यका सबै घरले संयुक्त रूपमा प्रयोग गर्नेभन्दा बढी विद्युत् खपत गर्ने अनुमान गरिएको छ।
विश्वभर एआईका कारण विद्युत् खपत यसअघि नै १५ प्रतिशत बढिसकेको छ। बेलायत र अमेरिकामा मात्रै डाटा सेन्टरले अहिले कुल विद्युत्को ६ प्रतिशत खपत गरिरहेका छन्। आगामी दिनमा यो खपत अझ तीव्र रूपमा बढ्ने अनुमान गरिएको छ।
दीर्घकालसम्म रहने रसायन
सर्भरमा सेमिकन्डक्टर, कुलिङ प्रणाली र आगो नियन्त्रण गर्ने रसायन आवश्यक हुन्छन्। यी सबै पीएफएएस अर्थात् ‘फोरएभर केमिकल्स’ का स्रोत हुन्। PFAS निकै टिकाउ रसायन हुन् र वातावरण तथा मानव शरीरमा जम्मा हुँदै जान्छन्। समयसँगै यसले मानव तथा वातावरणीय स्वास्थ्यमा वास्तविक जोखिम निम्त्याउन सक्छ।
एआई डाटा सेन्टरमा दशौं हजार सर्भर हुन्छन्, जसले नेटवर्क, क्लाउड स्टोरेज र एआई कम्प्युटिङ सञ्चालनलाई निरन्तर चलाइराख्न दिनरात काम गर्छन्। विज्ञहरूले एआई डाटा सेन्टरसँग सम्बन्धित अन्य समस्याको तुलनामा PFAS को प्रभावबारे अझै पर्याप्त जानकारी नभएको चेतावनी दिएका छन्। यसले समस्या झनै चिन्ताजनक बनाएको छ।
स्थानीय बासिन्दासँगको दूरी र ध्वनि प्रदूषण
धेरै अवस्थामा डाटा सेन्टर समुदायको नजिकै निर्माण गरिन्छ। त्यसले मानिसमा पर्ने प्रभाव बढाउँछ। ग्रामीण वा दुर्गम क्षेत्रमा निर्माण गरिए पनि धेरै एआई डाटा सेन्टरले वन्यजन्तु र मानिसलाई प्रभावित गरिरहेका छन्। उदाहरणका लागि, टेक्सासमा ओपनएआईको एउटा स्टारगेट डाटा सेन्टर स्थानीय एउटा फार्मबाट केवल ५०० यार्ड अर्थात् ४५७.२ मिटर टाढा छ।
प्रयोग हुने जेनेरेटर वा पावर प्लान्टको प्रकारअनुसार आवाजको स्तर फरक हुन सक्छ। उपलब्ध अनुमानमा उच्चतम आवाज ७० देखि १०५ डेसिबलसम्म पुग्न सक्छ। यसलाई टाउकोमाथिबाट जेट विमान उडेको आवाजसँग तुलना गर्न सकिन्छ। तर विमान केही समयका लागि मात्र आउँछ, यी डाटा सेन्टर भने नयाँ स्थानमा स्थायी रूपमा रहने संरचना हुन्।
राजनीतिक कमजोरी र नियामकीय छिद्र
राजनीतिक शक्तिले अन्य सबै कुरालाई दबाउने अवस्थामा अमेरिकाका केही राज्यले पनि खुकुलो नियमन अपनाइरहेका छन्। कम्पनीहरूले सार्वजनिक सहभागिता बिना एआई डाटा सेन्टरको स्वीकृति प्रक्रिया छिटो बनाउन नियामकीय छिद्रको प्रयोग गरिरहेका टेलिकम्स डटकमले उल्लेख गरेको छ।
उदाहरणका लागि, टेनेसी राज्यमा एक्सएआईको एउटा ऊर्जा परियोजनाले अनुमति नलिई ग्यास टर्बाइन सञ्चालन गरिरहेको छ। त्यसबाट हुने उत्सर्जन संघीय अनुमति आवश्यक पर्ने सीमाभन्दा उल्लेख्य रूपमा बढी छ। तर यसको मालिक इलन मस्कले त्यस्तो अनुमति लिएका छैनन्।
यस्तो नियामकीय छिद्र प्रयोग गर्ने सोच बेलायतको राजनीतिमा पनि देखिन थालेको देखिन्छ।
प्रकाशित: २८ श्रावण २०८३, बिहीबार
