काठमाडौं ।
खगोलविद्हरूले अन्य यस्तै ब्रह्माण्डीय विस्फोटको तुलनामा निकै शक्तिशाली गामा-रे विस्फोट पत्ता लगाएका छन्। यो विस्फोटको शक्ति र अवधि असाधारण रहेको छ।
यो गामा-रे विस्फोट (जीआरबी) विशेष हुनुको कारण यसलाई ऊर्जा प्रदान गर्ने केन्द्रीय स्रोत करिब २७ दिनसम्म सक्रिय रहनु हो। प्रारम्भिक विस्फोटपछि पनि यसबाट एक्स-रेका चमकहरू निस्किरहेका थिए। यो अवधिसम्म सक्रिय रहेको यसअघिको सबैभन्दा लामो गामा-रे विस्फोटको तुलनामा २० दिन बढी हो।
सन् २०२२ जुलाई ६ मा पत्ता लागेको यस विस्फोटलाई जीआरबी २२०७०६ए नाम दिइएको छ। यसको महत्त्व अझ बढी छ, किनभने वैज्ञानिकहरूलाई यसलाई ऊर्जा प्रदान गर्ने केन्द्रीय स्रोत वास्तवमा के हो भन्ने थाहा छैन।
बेलायतको बर्मिङ्घम विश्वविद्यालयका अनुसन्धानकर्ता बेन्जामिन गोम्पर्ट्जले स्पेस डटकमलाई भने, “सरल शब्दमा भन्नुपर्दा, जीआरबी २२०७०६ए निकै ढिलो देखिएको एक्स-रे चमक हो। गामा-रे विस्फोटपछि एक्स-रे चमक देखिनु सामान्य हो। तर, यसअघि विस्फोट पत्ता लागेको पहिलो केही दिनभित्र मात्रै यस्तो चमक देखिने गरेको थियो।”
गोम्पर्ट्जले थपे, “विस्फोटको आफ्नै समय गणनाअनुसार करिब २७ दिनपछि पनि चमक देखिनुले कुनै प्रक्रिया निरन्तर सक्रिय रहेको बताउँछ। अहिलेसम्म ज्ञात यस्ता घटनामा यो अभूतपूर्व हो। यसअघि विस्फोट भएको करिब छ दिनपछि देखिएको चमकलाई सबैभन्दा ढिलो देखिएको घटना मानिएको थियो।”
स्पेस डटकमका अनुसार गामा-रे विस्फोट ब्रह्माण्डका सबैभन्दा शक्तिशाली विस्फोटमध्ये पर्छन्। यस्ता विस्फोटलाई विशाल ताराको पतनसँग जोडिएको छ। यस्तो पतनले सुपरनोभा विस्फोट गराउनुका साथै ब्ल्याक होल निर्माण गर्न सक्छ।
यसबाट लामो अवधिसम्म रहने गामा-रे विस्फोट उत्पन्न हुन्छ। छोटो अवधिका गामा-रे विस्फोट भने न्युट्रोन तारा भनिने दुई तारकीय अवशेष एकआपसमा ठोक्किँदा उत्पन्न हुने वैज्ञानिकहरूको विश्वास छ।
जीआरबी २२०७०६ए अति लामो अवधिसम्म रहने गामा-रे विस्फोटको उदाहरण हो। यस्ता दुर्लभ विस्फोटमा तिनलाई ऊर्जा प्रदान गर्ने स्रोत लामो समयसम्म सक्रिय रहन्छ। यस्ता घटना अत्यन्त दुर्लभ छन् र तिनको कारण अझै अज्ञात छ।
गोम्पर्ट्जले भने, “यो विस्फोटलाई ऊर्जा प्रदान गर्ने केन्द्रीय स्रोत के हो भन्ने हामीलाई थाहा छैन। यही कारण यो घटना निकै रोचक बनेको छ। सुपरनोभा देखिनुले तारा पतन भएको पुष्टि गर्छ। ताराको पतन गामा-रे विस्फोटको ऊर्जाको सामान्य स्रोत हो। तर, यसले अत्यन्त ढिलो देखिएको चमक वा असामान्य रूपमा चम्किलो सुपरनोभाको कारण तत्काल स्पष्ट पार्दैन। यसअघिका घटनासँग तुलना गरेर हामीले केही हदसम्म यसको व्याख्या गर्न सक्छौँ।”
गोम्पर्ट्जका अनुसार सन् २०११ मा पत्ता लागेको अर्को अति लामो गामा-रे विस्फोट जीआरबी १११२०९ए पनि असामान्य रूपमा चम्किलो सुपरनोभा (एसएन २०११के) सँग सम्बन्धित थियो। उक्त सुपरनोभामा केन्द्रीय स्रोत रहेको स्पष्ट प्रमाण भेटिएको थियो।
त्यस घटनाबारे अनुसन्धान गर्ने टोलीले जीआरबी १११२०९एलाई म्याग्नेटारले ऊर्जा दिएको निष्कर्ष निकालेको थियो। म्याग्नेटार भनेको अत्यन्त शक्तिशाली चुम्बकीय क्षेत्र भएको न्युट्रोन तारा हो। उक्त घटनामा यसको चुम्बकीय क्षेत्र प्रतिसेकेन्ड करिब एक हजार पटक घुमिरहेको थियो।
गोम्पर्ट्जले भने, “हाम्रो सुपरनोभा पनि त्यससँग निकै मिल्दोजुल्दो देखिन्छ। त्यसैले यसमा पनि म्याग्नेटार हुन सक्छ। यो निष्कर्ष अत्यन्त चम्किला सुपरनोभासँग पनि मेल खान्छ, जसलाई म्याग्नेटारले ऊर्जा दिने विश्वास गरिन्छ।”
उनका अनुसार अर्को सम्भावना गामा-रे विस्फोटबाट निस्किएको जेट र सुपरनोभा ताराको जीवनको अन्त्यतिर बाहिर फ्याँकिएको बाक्लो पदार्थका तहसँग ठोक्किनु हो। तारा अस्थिर हुँदै आफ्ना बाहिरी तहहरू फ्याँक्न थालेपछि यस्तो पदार्थ बाहिर निस्कन सक्छ। अत्यन्त चम्किला सुपरनोभामा पनि यस्तै घटना देखिने गरेको छ।
यो अति लामो गामा-रे विस्फोटको केन्द्रीय स्रोत अन्य विस्फोटको स्रोतभन्दा कसरी फरक छ र त्यसले २७ दिनसम्म चमक किन उत्पन्न गर्यो भन्ने विषयमा अनुसन्धान टोली अझै निश्चित हुन सकेको छैन।
गोम्पर्ट्जले भने, “एउटा सम्भावना हामीले सामान्यतया गामा-रे विस्फोट उत्पन्न गराउने देखेका ताराभन्दा धेरै ठूलो तारा हुनु हो। ठूलो तारालाई आफैँभित्र खुम्चिन बढी समय लाग्छ। त्यसैले त्यसले जेटलाई ऊर्जा प्रदान गर्ने स्रोत लामो समयसम्म उपलब्ध गराउन सक्छ।”
गामा-रे विस्फोटका स्रोत वुल्फ–रायेट तारा भनिने विशाल र सघन ताराको समूहमा पर्न सक्छन्। यी ताराको आकार सूर्यको भन्दा करिब १० गुणा ठूलो हुन्छ र तिनको पिण्ड पनि सूर्यको भन्दा करिब १० गुणा बढी हुन्छ। तर, यति ठूलो ताराको पतनले समेत जीआरबी २२०७०६एलाई पूर्ण रूपमा व्याख्या गर्न सक्दैन।
गोम्पर्ट्जले भने, “जीआरबी २२०७०६एलाई ऊर्जा प्रदान गर्न सूर्यको त्रिज्याभन्दा करिब एक हजार गुणा ठूलो तारा आवश्यक पर्ने हाम्रो अनुमान छ। यसका लागि नीलो महादानव तारा भनिने ताराको समूह आवश्यक पर्छ।”
उनले थपे, “अर्कोतर्फ, ताराको पतनपछि बाँकी रहने अवशेष नै फरक हुन सक्छ। यदि यो ताराले म्याग्नेटार निर्माण गरेको हो भने सामान्य गामा-रे विस्फोट उत्पन्न गराउने ताराहरू ब्ल्याक होलमा खुम्चिने हुन सक्छन्।”
अनुसन्धान टोलीका अनुसार यस्ता गामा-रे विस्फोट सामान्य विस्फोटकै समूहमा पर्छन् वा फरक प्रकारका घटना हुन् भन्ने मुख्य प्रश्न हो। असामान्य रूपमा चम्किलो सुपरनोभासँग सम्बन्धित जीआरबी १११२०९एपछि अर्को यस्तै घटना भेटिनुले यी विस्फोट फरक प्रकारका ताराबाट उत्पन्न हुने विचारलाई बल दिन सक्छ। तर, यसको रहस्य अझै समाधान भएको छैन।
गोम्पर्ट्जले भने, “यति ढिलो देखिने चमकले जेटलाई ऊर्जा प्रदान गर्ने प्रक्रियाबारे हाम्रा विद्यमान नमुनामाथि पनि प्रश्न उठाएको छ। पतन भइरहेको ताराले एक महिनासम्म ऊर्जा प्रदान गर्न सक्ने स्रोतलाई भविष्यका सैद्धान्तिक अध्ययनले कसरी व्याख्या गर्छन् भन्ने हेर्न निकै रोचक हुनेछ।”
ब्रह्माण्डमा अहिलेसम्म पत्ता नलागेका अझ लामो अवधिसम्म रहने गामा-रे विस्फोट पनि हुन सक्छन्। गोम्पर्ट्जले यस्ता घटना पत्ता लगाउन कठिन हुनुको कारण पनि बताएका छन्।
उनले भने, “यति लामो समयसम्म रहने गामा-रे विस्फोट पत्ता लगाउन कठिन हुन्छ। किनभने तिनलाई पत्ता लगाउन प्रयोग गरिने अधिकांश उपग्रह पृथ्वीको न्यून कक्षमा घुम्छन्। त्यसैले प्रत्येक ९० मिनेटजतिमा पृथ्वीका कारण तिनको अवलोकन अवरुद्ध हुन्छ।”
उनका अनुसार सामान्यतया १० देखि १०० सेकेन्डसम्म रहने गामा-रे विस्फोटका लागि यो ठूलो समस्या होइन। तर, लामो समयसम्म रहने विस्फोटको निगरानी गर्दा यसले कठिनाइ उत्पन्न गर्छ। लामो अवधिका गामा-रे विस्फोटमा गामा-रेभन्दा एक्स-रे गतिविधि बढी देखिने गरेको पनि उनले बताए।
बर्मिङ्घम विश्वविद्यालयका अनुसन्धानकर्ताका अनुसार हालै प्रक्षेपण गरिएको आइन्स्टाइन प्रोबजस्ता अभियान यस्ता अति लामो गामा-रे विस्फोट पत्ता लगाउन उपयोगी हुन सक्छन्। यो उपग्रह गामा-रेको तुलनामा एक्स-रे पत्ता लगाउन बढी संवेदनशील छ।
गोम्पर्ट्जले निष्कर्षमा भने, “भाग्यले साथ दिएमा हामीले यस्ता केही थप घटना पत्ता लगाउन सक्नेछौँ। त्यसपछि तिनलाई ऊर्जा दिने असाधारण स्रोत बुझ्ने प्रयास गर्न सकिनेछ।”
अनुसन्धान टोलीको अध्ययनको सहकर्मी समीक्षा हुनुअघिको संस्करण आर्काइभ नामक अनुसन्धान सामग्री भण्डार वेबसाइटमा प्रकाशित गरिएको छ।
प्रकाशित: ११ कार्तिक २०८३, बुधबार
