ब्रह्माण्डका भएका भनिएका केही शक्तिशाली विस्फोट वास्तवमा ‘नभएका’ हुन सक्ने वैज्ञानिकहरूको आकलन

काठमाडौं ।

वैज्ञानिकहरूले ब्रह्माण्डका सबैभन्दा शक्तिशाली विस्फोटमध्ये केही मानिने ‘हाइपरनोभा’ वास्तवमा हुँदै नभएको हुन सक्ने पत्ता लगाएका छन्।

हाइपरनोभा भनिने यी विस्फोटको अवधारणा पहिलो पटक हाम्रो आकाशगंगा मिल्की वेको बाहिरी क्षेत्रमा र छिमेकी एउटा सानो आकाशगंगामा देखिएका असामान्य ताराहरूको व्याख्या गर्न अघि सारिएको थियो। ती ताराहरू औसत सुपरनोभाभन्दा १० गुणा शक्तिशाली विस्फोटबाट निस्किएका पदार्थबाट मात्रै बन्न सक्ने अनुमान गरिएको थियो।

तर नयाँ अनुसन्धान गर्ने टोलीले पदार्थ बाहिर फ्याँक्ने क्रममा हुने असमान वा गोलाकार नभएको प्रक्रियालाई ध्यानमा राख्दा सामान्य सुपरनोभाबाटै पनि यी ताराहरू बन्न सक्ने बताएको छ।

युनिभर्सिटी कलेज लन्डन (यूसीएल) का अनुसन्धान टोली प्रमुख अनमोल अग्रवालले एक विज्ञप्तिमा भने, “आजको समयमा कुनै सुपरनोभालाई हेर्दा ताराका पदार्थहरू समान रूपमा फैलिएको देखिँदैन। अक्सिजन मुख्य रूपमा एउटा दिशामा उड्न सक्छ भने सल्फर अर्को दिशामा जान सक्छ। नयाँ ताराहरू सुपरनोभामा रहेका सबै तत्त्वको समग्र मिश्रणबाट नभई त्यसका विभिन्न भागबाट निस्किएका पदार्थको मिश्रणबाट बन्न सक्छन्।”

उनले भने, “हामीले यसलाई ध्यानमा राखेर गणितीय नमुना तयार गर्‍यौँ। त्यसबाट असामान्य तत्त्वहरूको मिश्रण भएका ताराहरू पनि सामान्य सुपरनोभाबाट बनेको हुन सक्ने देखियो। हाइपरनोभा भएको प्रमाणका रूपमा देखिएका सबै आधार अचानक हराएका छन्।”

स्पेस डटकमका अनुसार विशाल ताराहरूमा आणविक संलयनका लागि आवश्यक इन्धन सकिएपछि सुपरनोभा हुन्छ। यससँगै ती ताराको जीवन अन्त्यतिर पुग्छ। त्यसपछि ताराको केन्द्र खुम्चिन्छ र त्यसबाट उत्पन्न आघात तरङ्ग बाहिरी तहसम्म फैलिन्छ। यही प्रक्रियाले सुपरनोभा विस्फोट गराउँछ।

हाइपरनोभा पनि यस्तै प्रक्रियाबाट हुने प्रस्ताव गरिएको छ। तर यसका लागि अझ विशाल र तीव्र गतिमा घुमिरहेको तारा आवश्यक पर्ने अनुमान गरिएको थियो। यस्तो ताराको विस्फोट सामान्य सुपरनोभाभन्दा निकै शक्तिशाली हुने मानिन्छ।

सुपरनोभा वा हाइपरनोभा हुँदा आफ्नो जीवनकालमा ताराले निर्माण गरेका विभिन्न तत्त्व अन्तरिक्षको वरपरको क्षेत्रमा फैलिन्छन्। अन्ततः यी तत्त्व नै नयाँ पुस्ताका ताराहरू बन्ने आधार बन्छन्।

त्यसैले ताराहरूमा रहेका रासायनिक तत्त्वको अध्ययनबाट वैज्ञानिकहरूले ती ताराको उत्पत्ति र इतिहासबारे जानकारी पाउन सक्छन्।

यूसीएलको मुलार्ड स्पेस साइन्स ल्याबोरेटरीका राल्फ शोएनरिखले भने, “तारा सुपरनोभा हुनुभन्दा ठीक अघि प्याजको तहजस्तै संरचनामा हुन्छ। यसको केन्द्रमा भारी तत्त्व हुन्छन् भने बाहिरी भागमा हलुका तत्त्व हुन्छन्। हाम्रो नमुनाले अवलोकन गरिएको तारासँग मेल खान प्रत्येक तह वा क्षेत्रबाट कति पदार्थ आवश्यक पर्छ भन्ने अध्ययन गर्छ।”

उनले भने, “नयाँ ताराहरू बन्नुअघि सुपरनोभाबाट निस्किएका पदार्थ कति राम्रोसँग मिसिन्छन् भन्ने हामीलाई अझै थाहा छैन। यस क्षेत्रमा दशकौँदेखि अनुसन्धान भए पनि यो कुरा स्पष्ट भएको छैन। हाम्रो अनुसन्धानले केही हदसम्म पदार्थ मिसिने तर पूर्ण रूपमा नमिसिने देखाउँछ।”

उनका अनुसार आकाशगंगामा रासायनिक तत्त्वको विकास कसरी हुन्छ र ताराहरूबीचको अन्तरिक्षमा रहेको पदार्थले कसरी काम गर्छ भन्ने अध्ययन गर्दा यसलाई ध्यानमा राख्न आवश्यक छ।

अनुसन्धान टोलीले हाइपरनोभा विस्फोटबाट निस्किएका पदार्थबाट बनेको हुन सक्ने आशंका गरिएका चार ताराको अवलोकन गरेर अध्ययन सुरु गरेको थियो। तीमध्ये तीन तारा सुपरनोभापछि बनेका हुन सक्ने सम्भावना बढी रहेको टोलीले निष्कर्ष निकालेको छ।

त्यसपछि वैज्ञानिकहरूले मिल्की वेको बाहिरी क्षेत्रमा रहेको एउटा रातो विशाल ताराको अध्ययन गरे। उक्त तारामा चाँदी र युरेनियमजस्ता भारी तत्त्वको मात्रा असामान्य रूपमा बढी थियो। यस्ता तत्त्व सबैभन्दा विशाल ताराको केन्द्रमा मात्रै बन्न सक्छन्। यिनै विशाल तारामा हाइपरनोभा विस्फोट हुने अनुमान गरिएको थियो।

यस्ता तत्त्व दुईवटा विशाल र अत्यन्त घना ताराका अवशेष आपसमा ठोक्किएर गाभिँदा पनि बन्न सक्छन्। यस्ता अवशेषलाई न्युट्रोन तारा भनिन्छ। तर अध्ययन गरिएको तारामा न्युट्रोन तारा ठोक्किँदा बन्ने अपेक्षा गरिएका केही अन्य भारी तत्त्व भने थिएनन्।

अनुसन्धान टोलीले यस ताराको उत्पत्ति बुझ्न मिल्की वेको एउटा नमुना प्रयोग गर्‍यो। उक्त नमुनामा हाइड्रोजन र हिलियमभन्दा भारी तत्त्वहरू, जसलाई खगोलशास्त्रीहरूले धातु भन्छन्, पहिलो पुस्ताका ताराहरूको मृत्युबाट तीव्र गतिमा जम्मा भएको मानिएको थियो।

तारा तीव्र गतिमा घुमिरहेको तथ्य र मिल्की वेको बाहिरी क्षेत्रमा रहेको अवस्थाका आधारमा टोलीले यो तारा धातुको मात्रा कम भएको एउटा सानो आकाशगंगाबाट बाहिर निस्किएर अन्ततः हाम्रो आकाशगंगामा आएको निष्कर्ष निकालेको छ।

टोलीका अनुसार यो तारा न्युट्रोन ताराहरू आपसमा गाभिने घटना र सामान्य सुपरनोभाको संयोजनबाट बनेको हुन सक्छ।

यसका लागि हाइपरनोभा आवश्यक पर्दैन। वैज्ञानिकहरूका अनुसार असमान रूपमा पदार्थ बाहिर फ्याँक्ने सामान्य सुपरनोभा नै यस्तो तारा बनाउन पर्याप्त हुन सक्ने स्पेस डटकमले उल्लेख गरेको छ।