काठमाडौं ।
पुरानो सोभियत स्याटेलाइट पृथ्वीको तल्लो कक्षमा टुक्राटुक्रा भएको छ। पछिल्ला महिनामा यस्ता घटना शृङ्खलाबद्ध रूपमा भइरहेका छन्। यसले स्याटेलाइटहरू अन्तरिक्षमा रहेका टुक्राहरूको ठक्करबाट बढी जोखिममा पर्न थालेको सङ्केत गरेको विज्ञहरूले बताएका छन्।
अन्तरिक्षमा रहेका वस्तुहरूको निगरानी गर्ने कम्पनी लियोल्याब्सले पश्चिमी अस्ट्रेलियामा रहेको आफ्नो एक केन्द्रमाथिबाट सोभियतकालीन मौसमसम्बन्धी स्याटेलाइट मेटियर २-७ गुज्रँदा त्यसको कक्षमा ‘अन्तरिक्षीय फोहोर उत्पन्न गर्ने घटना’ भएको पत्ता लगाएको थियो। सन् १९८१ मा प्रक्षेपण गरिएको उक्त स्याटेलाइटको आसपासमा दर्जनौँ टुक्रा देखिएको कम्पनीले जनाएको छ।
स्पेस डटकमका अनुसार मेटियर २-७ टुक्राटुक्रा भएको घटना पछिल्ला महिनामा भएका अन्य स्याटेलाइट टुक्रिने घटनापछि भएको हो। यसमा सन् २०२६ को सेप्टेम्बरमा टुक्रिएको पुष्टि भएको शीतयुद्धकालीन अमेरिकी जासुसी स्याटेलाइट यूएसए ३२ पनि समावेश छ।
“यो पछिल्लो ६ महिनामा हामीले देखेका घटनाहरूको शृङ्खलामध्येको नयाँ घटना हो,” लियोल्याब्सले एक्समा लेखेको छ। “यी घटनाले अन्तरिक्षको सुरक्षा र संरक्षणका विषयमा चिन्ताजनक प्रवृत्ति देखाउँछन् र निरन्तर निगरानीको महत्त्वपूर्ण आवश्यकतालाई जोड दिन्छन्।”
अन्तरिक्षका फोहोरसम्बन्धी विज्ञ जिम शेलले एक्समा लेख्दै मेटियर २-७ यसअघि पनि सन् २००४ को मार्चमा टुक्रिएको बताएका छन्। उनका अनुसार उक्त घटना पृथ्वीबाट करिब ५३० माइल (८५५ किलोमिटर) उचाइमा भएको थियो। उनले यस क्षेत्रमा अन्तरिक्षीय फोहोरको घनत्व सबैभन्दा बढी रहेको बताए।
सन् २०२६ को सेप्टेम्बरमा यूएसए ३२ टुक्रिएको घटनाबाहेक, लियोल्याब्सका अनुसार सन् २०२६ को अगस्टको अन्त्यमा एउटा चिनियाँ रकेटको भाग पनि पृथ्वीको तल्लो कक्षमा टुक्रिएको थियो। त्यसको चार महिनाभन्दा केही बढी समयअघि स्पेसएक्सको स्टारलिंक स्याटेलाइट पनि टुक्रिएको थियो।
सन् २०२६ को जनवरीमा एउटा रुसी ‘निरीक्षण’ स्याटेलाइट पनि टुक्रिएको थियो। यद्यपि, उक्त घटना पृथ्वीको निकै माथि रहेको भूस्थिर कक्षमा भएको थियो।
विज्ञहरूले वर्षौंदेखि अन्तरिक्षमा प्रक्षेपण गरिने स्याटेलाइटको सङ्ख्या निरन्तर बढ्दै जाँदा ठक्कर र टुक्रिने घटनाको जोखिम बढिरहेको चेतावनी दिँदै आएका छन्। यस्ता घटनाले क्रमिक रूपमा थप समस्या निम्त्याउन सक्छन्। स्याटेलाइटहरू टुक्रिँदा थप फोहोर उत्पन्न हुन्छ, जसले अन्य अन्तरिक्षयानलाई जोखिममा पार्न सक्छ।
तथ्याङ्कले पनि विज्ञहरूको चेतावनीलाई समर्थन गर्छ। सन् २००५ मा युरोपेली अन्तरिक्ष एजेन्सी (ईएसए) ले पृथ्वीको कक्षमा रहेका करिब १६ हजार टुक्राको निगरानी गरिरहेको जनाएको थियो। सन् २०२६ मा यही तथ्याङ्क सार्वजनिक गर्दा ईएसएले ४४ हजारभन्दा बढी टुक्राको निगरानी गरिरहेको थियो। यो करिब १८० प्रतिशतको वृद्धि हो।
तीमध्ये अधिकांश टुक्रा निकै साना भए पनि तिनीहरू कक्षमा अत्यधिक गतिमा घुमिरहेका हुन्छन्। त्यसैले तिनमा ठूलो ऊर्जा हुन्छ र अन्तरिक्षयानसँग ठोक्किएमा गम्भीर क्षति पुर्याउन सक्छन्।
यद्यपि, अन्तरिक्षीय फोहोर मात्रै जोखिमको कारण होइन। विशेषगरी पृथ्वीको तल्लो कक्षमा स्याटेलाइटहरूको सङ्ख्या बढ्दै जाँदा तिनले अन्य स्याटेलाइटबाट बच्न आफ्नो मार्ग परिवर्तन गर्नुपर्ने अवस्था पनि बारम्बार आउने गरेको छ।
यस वर्षको सुरुमा अमेरिकी संघीय सञ्चार आयोगमा बुझाएको अर्धवार्षिक प्रतिवेदनमा स्पेसएक्सले सार्वजनिक गरेको विवरणअनुसार, सन् २०२५ जुन १ देखि सन् २०२६ मे ३१ सम्म प्रत्येक स्टारलिंक स्याटेलाइटले अन्तरिक्षीय फोहोर वा अन्य अन्तरिक्षयानसँग ठोक्किनबाट बच्न वर्षमा ४० पटकभन्दा बढी आफ्नो मार्ग परिवर्तन गरेको थियो।
केही विज्ञहरूले यस्ता प्रयासमध्ये कुनै एक असफल हुने अवस्था आउन धेरै समय नलाग्ने बताएका छन्। बेलायतको बर्मिङ्घम विश्वविद्यालयका अन्तरिक्षयान विज्ञानका प्राध्यापक तथा अन्तरिक्षको दिगोपनासम्बन्धी विज्ञ ह्यु लुइसले यसअघि भनेका थिए, “मलाई लाग्छ, हामी यस्तो अवस्थातर्फ अघि बढिरहेका छौँ जहाँ स्याटेलाइटहरूको समूहमा सञ्चालनमा रहेको कुनै स्याटेलाइटसँग ठक्कर हुनेछ।”
उनले भने, “यस्तो हुनु ठक्करबाट बच्ने प्रयास नगरिएको कारणले हुने छैन। बरु, सबै प्रयास र मार्ग परिवर्तनका बाबजुद यस्तो घटना हुनेछ।”
अन्तरिक्षमा बढिरहेको फोहोरसम्बन्धी चिन्ताजनक तथ्याङ्क र विज्ञहरूको चेतावनीका बाबजुद विश्वभरका निजी कम्पनी र सरकारहरूले हरेक वर्ष हजारौँ थप स्याटेलाइट प्रक्षेपण गर्ने योजना बनाइरहेका छन्। यस्ता योजनाअन्तर्गत ठूलो सङ्ख्यामा स्याटेलाइट समेटिएका विशाल समूह निर्माण गरिँदै छन्। उदाहरणका लागि, स्पेसएक्सले अन्तरिक्षमा १० लाख डेटा सेन्टर स्याटेलाइट राख्ने लक्ष्य रहेको पटकपटक बताएको छ।
अन्तरिक्षमा फोहोरको मात्रा बढ्दै जाँदा अन्तरिक्षयात्रीहरू पनि जोखिममा परिरहेको देखिएको छ।
सन् २०२६ को फेब्रुअरीमा चीनको तियाङगोङ अन्तरिक्ष स्टेसनमा केही समय आपत्कालीन अवस्था सिर्जना भएको थियो। त्यहाँ रहेका तीन अन्तरिक्षयात्रीलाई पृथ्वीमा फर्काउन प्रयोग गरिने ‘लाइफबोट’ अन्तरिक्षयान अन्तरिक्षीय फोहोरको एउटा टुक्राले क्षति पुर्याएपछि फर्कनका लागि असुरक्षित भएको थियो। त्यसका कारण चीनका तीन अन्तरिक्षयात्री (ताइकोनट) १० दिनसम्म वैकल्पिक उद्धारयानबिना अन्तरिक्ष स्टेसनमा बस्न बाध्य भएका थिए।
प्रकाशित: २४ आश्विन २०८३, शनिबार
