काठमाडौं ।
विशेषज्ञहरूको एउटा ह्वाट्सएप समूहले एक साताभन्दा अघि ठूलो बाढी आएको नेपाली उपत्यकामा उद्धारकर्मीलाई मार्गदर्शन गरिरहेको छ। उद्धारकर्मीहरू बाढीबाट ध्वस्त जलविद्युत् आयोजनाका सुरुङभित्र कोही जीवित छन् कि छैनन् भनेर खोजी गरिरहेका छन्।
नेपालको त्रिशूली उपत्यकामा अगस्ट २६ मा पानी, माटो र ढुंगासहितको ठूलो बाढी आउनुअघि नै इन्जिनियरहरूले उक्त सन्देश समूह बनाएका थिए। त्यसयता हेलिकप्टर र भारी उपकरणसँगै यो समूह पनि जीवित मानिसको खोजीमा महत्वपूर्ण माध्यम बनेको छ।
छओटा जलविद्युत् आयोजनाबाट करिब ९०० जना मानिस बेपत्ता भएको विवरण आएको छ। तीमध्ये कम्तीमा तीन आयोजना निर्माणाधीन थिए। अधिकारीहरूले उनीहरूमध्ये केही बाढीबाट जोगिन सुरुङभित्र पसेको वा सुरुङमा काम गरिरहेका कारण जीवितै हुन सक्ने आशा गरेका छन्।
रोयटर्सको रिपोर्टअनुसार उद्धार प्रयासमा पहिलो सफलताको संकेतस्वरूप शुक्रबार माथिल्लो त्रिशूली–३ ए जलविद्युत् आयोजनासँग जोडिएको सुरुङबाट दुई जनालाई जीवितै बाहिर निकालिएको एक सांसदले बताए। उनीहरू विपद्को नौ दिनपछि सुरुङबाट निकालिएका हुन्।
बाढीले उपत्यकामा २२ लाख टन माटो र भग्नावशेष थुपारेपछि पानी बगाउन वा जलविद्युत् आयोजनामा पुग्न बनाइएका केही सुरुङका प्रवेशद्वारसमेत फेला पार्न कठिन भएको छ।
‘लेआउट ड्रइङ पठाइदिनुहोस्’
शनिबार इन्जिनियरहरूको ह्वाट्सएप समूहमा एक सरकारी अधिकारीले लेखे, “के तपाईं चिलिमे आयोजनाको लेआउट ड्रइङ पठाइदिन सक्नुहुन्छ?” उद्धारकर्मीहरू चिनियाँ सीमासँग नजिक हिमाली उपत्यकामा रहेको बाढीले पुरिएको चिलिमे जलविद्युत् आयोजनाका अवशेषमा खोजी गरिरहेका थिए।
केही मिनेटपछि उद्धार प्रयासमा सहयोग गर्न थप विशेषज्ञहरूलाई समेत समेटिएको समूहका एक सदस्यले आयोजनाको पावरहाउसको नक्सासहित सुरुङमा पुग्ने बाटोको विवरण पठाए।
रोयटर्सले उक्त समूहमा भएका यस्ता कुराकानी र अन्य सन्देशहरू हेरेको थियो। समूहमा ५०० भन्दा बढी सदस्य छन्।
नेपाल विद्युत् उत्पादक संघले सोमबार चिलिमेमा कम्तीमा आठ जना फसेको हुन सक्ने जनाएको छ। त्यस्तै नेपाल विद्युत् प्राधिकरणका एक अधिकारीका अनुसार अझ दक्षिणमा रहेको रसुवागढी जलविद्युत् आयोजनामा ४६ जना फसेको हुन सक्ने रोयटर्सले उल्लेख गरेको छ।
रोयटर्सले सरकारी तथा सैन्य अधिकारी, इन्जिनियर, बाढीबाट बचेका व्यक्ति र बेपत्ता कामदारका आफन्तसहित १२ जनासँग कुरा गरेको थियो। उनीहरूले ध्वस्त जलविद्युत् आयोजनाका सुरुङमा भइरहेको खोजी र ह्वाट्सएपमार्फत विशेषज्ञहरूले उद्धारकर्मीलाई वास्तविक समयमा दिइरहेको मार्गदर्शनबारे जानकारी दिए।
“बाढीले सुरुङ वरपरको भूभाग परिवर्तन गरेको छ र सुरुङको संरचनासमेत बदलिएको छ। त्यस्तै, सुरुङभित्र माटो, ढुंगा, बालुवा र अन्य भग्नावशेष थुप्रिएका छन्,” नेपाली सेनाका प्रवक्ता राजाराम बस्नेतले रोयटर्सलाई भने। “यो सुरुङ सामान्य रूपमा बन्द भएको अवस्था होइन।”
सोमबार चिलिमेमा खिचिएका रोयटर्सका तस्बिरमा सुरुङको ठूलो प्रवेशद्वार देखिएको थियो। प्रवेशद्वारबाट केही दूरीभित्रै बाढीले ल्याएको भग्नावशेष छतसम्म पुगेको थियो।
हिमपहिरो खस्दा आएको गत साताको बाढीमा १,२०० भन्दा बढी मानिसको मृत्यु भएको छ। सुरुङभित्र फसेका हुन सक्ने मानिससहित ४,००० भन्दा बढी अझै बेपत्ता छन्।
चिलिमेसँगै उद्धारकर्मीहरूले उपत्यकाका अन्य पाँच जलविद्युत् आयोजनामा पनि खोजी गरिरहेका छन्। यी आयोजना देशलाई विद्युत् आपूर्ति गर्ने र बढी भएको विद्युत् निर्यात गर्ने क्रममा विस्तार हुँदै गएको जलविद्युत् सञ्जालका हिस्सा थिए। बाढीले नेपालको कुल विद्युत् उत्पादन क्षमताको १० प्रतिशत नष्ट गरेको छ।
ह्वाट्सएपमार्फत सुरुङ सञ्जालबारे सुझाव
रसुवागढी जलविद्युत् आयोजनामा उद्धारकर्मीहरू एउटा सुरुङभित्र २५० मिटर अगाडि पुगेपछि बाटो बन्द भएको पत्ता लाग्यो। तर उनीहरूले खोजी रोकेका छैनन्।
“हामी फेरि त्यहाँभित्र पुगेर मानिसहरू छन् कि भनेर खोज्ने प्रयास गरिरहेका छौं,” नेपाल विद्युत् प्राधिकरणका सञ्चालक समिति सदस्य अम्शु किरण शाहीले भने। उनका अनुसार ४६ जना मानिस एउटा कक्षमा फसेको हुन सक्ने र उनीहरूसँग खाना तथा पानीको पहुँच हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ।
नाम उल्लेख नगर्ने सर्तमा नेपाल विद्युत् प्राधिकरणका एक व्यवस्थापकले उद्धारकर्मीहरूले ह्वाट्सएप समूहमा आयोजनाका पूर्वकर्मचारीसँग समेत सुरुङ सञ्जालबारे सुझाव मागेको बताए। समूहमा पठाइएका नक्साहरू उपयोगी भएको उनले बताए।
माथिल्लो त्रिशूली–३ ए जलविद्युत् आयोजनामा उद्धारकर्मीलाई सुरुङसम्म पुग्न करिब छ दिन लागेको शाहीले बताए। सुरुङको प्रवेशद्वार पुरिएको थियो। शुक्रबार जीवित व्यक्तिलाई बाहिर निकाल्नुअघि उद्धारकर्मीहरूले कोही सुरुङभित्र फसेको हुन सक्ने भन्दै पाइपमार्फत सम्भावित खाली ठाउँमा अक्सिजन पठाउने प्रयास गरेका थिए।
बिहीबार घटनास्थल पुगेका रोयटर्सका एक फोटोग्राफरले सुरुङको मुखमा रहेका ठूला ढुंगा हटाउन एक्स्काभेटर प्रयोग भइरहेको र सुरुङभित्र अझ गहिरो पुग्ने प्रयास भइरहेको देखेका थिए।
माथिल्लो त्रिशूली–१ आयोजनाका सिभिल इन्जिनियर जनजीवन ठाकुरले बाढी आउनुभन्दा केही क्षणअघि एक सहकर्मीले उनलाई बाढीको चेतावनी दिएको बताए। त्यसपछि उनी आयोजनामा रहेका करिब १०० जनासहित अग्लो स्थानतर्फ जान सफल भए।
“हामी पहाडतर्फ भाग्यौं। दुई–तीन मिनेटपछि तल हेर्दा सबै कुरा गायब भइसकेको थियो,” उनले भने। “बाढीले ल्याएको भग्नावशेषले हाम्रो कार्यालय क्षेत्र पूरै पुरेको थियो।”
सोही आयोजनामा काम गर्ने धनबहादुर तामाङले बाढी आएपछि सुरुङमार्फत भागेको बताए। बाढीले पाइप र अन्य उपकरणहरू सुरुङभित्र बगाएर ल्याएको थियो। सुरुङको संरचनाबारे जानकारी भएका कारण उनी र केही अन्य व्यक्तिले बाहिर निस्कने बाटो फेला पारे। तर सुरुङबाट बाहिर निस्कने क्रममा उनले केही शवसमेत देखेको बताए।
इन्जिनियरहरूको ह्वाट्सएप समूहमा सदस्यहरूले बेपत्ता कामदारहरूको नाम र मोबाइल नम्बरसमेत साझा गरेका छन्। उनीहरूले सरकारका अधिकारीलाई ती विवरण दूरसञ्चार निकायमा पठाउन आग्रह गरेका छन्, ताकि बेपत्ता व्यक्तिको मोबाइलको अन्तिम रेकर्ड भएको स्थान पत्ता लगाउन सकियोस्।
यसैबीच बेपत्ता आफन्तको खबरको प्रतीक्षामा परिवारहरू बसिरहेका छन्। माथिल्लो त्रिशूली–१ मा वातावरण इन्जिनियर रहेका ३० वर्षीय छोरा राजिश बेपत्ता भएपछि उनका बुवा राजेश श्रेष्ठ पनि उनको प्रतीक्षामा छन्।
झ्यालका ग्रिल बनाउने वर्कसप सञ्चालन गर्ने श्रेष्ठले भने, “जब म बाहिर हेर्छु, उनी झोला बोकेर घर फर्किरहेको देखिन्छ कि जस्तो लाग्छ, जसरी उनी पहिले फर्किन्थे।”
“उनी फर्किने आशामै म बाँचिरहेको छु।”
प्रकाशित: १९ भाद्र २०८३, शुक्रबार
