काठमाडौं ।
यूरोप र मध्यपूर्वमा जीपीएस सिग्नलमा भइरहेको अवरोधको वास्तविक आकार अपेक्षाभन्दा धेरै ठूलो रहेको एक प्रयोगात्मक उपग्रहले पहिलो पटक अन्तरिक्षबाट नक्सांकन गरेको छ।
“हामीले यूरोपमाथि कुनै पनि सञ्चालन सुरु गर्नेबित्तिकै त्यहाँ वास्तवमै केही भइरहेको रहेछ भन्ने थाहा पायौं,” क्यालिफोर्नियास्थित एक्सोना स्पेस सिस्टम्सका सह–संस्थापक काज गनिङले बताए।
स्पेस डटकमका अनुसार परियोजनाबाट प्राप्त तथ्यांकले अनुसन्धान टोलीलाई आश्चर्यचकित बनाएको छ। यसले पृथ्वीबाट धेरै टाढा परिक्रमा गर्ने उपग्रहहरू मात्र नभई तल्लो कक्षामा रहेका उपग्रहहरूका पोजिसनिङ, नेभिगेसन र टाइमिङ (पीएनटी) सिग्नलहरू पनि कमजोर बन्न सक्ने र त्यसले तिनको कार्यसम्पादन तथा सञ्चालन सुरक्षामा असर पार्न सक्ने देखाएको छ।
नयाँ मापन एक्सोना स्पेस सिस्टम्सले विकास गरिरहेको पल्सार नेभिगेसन तारामण्डलको पहिलो उपग्रह पल्सार–० बाट गरिएको हो। यो प्रयोगात्मक उपग्रह पृथ्वीबाट करिब ५०० किलोमिटर उचाइमा परिक्रमा गरिरहेको छ। कम्पनीले यसै वर्षदेखि तल्लो पृथ्वी कक्षामा ३०० वटा उपग्रहको नेभिगेसन नेटवर्क स्थापना गर्नुअघि यस प्रविधिको परीक्षण गरिरहेको छ।
पल्सार नेटवर्कको उद्देश्य अमेरिकी जीपीएस प्रणाली तथा यूरोपको ग्यालिलियो र चीनको बेइडोउजस्ता अन्य विश्वव्यापी नेभिगेसन उपग्रह प्रणालीभन्दा बढी भरपर्दो पीएनटी सेवा उपलब्ध गराउनु हो। यस्ता सिग्नलहरू विद्युत् सञ्जाल, वित्तीय कारोबार र तेल उत्खननजस्ता दैनिक जीवनमा निर्भर थुप्रै प्रणालीका लागि अत्यावश्यक मानिन्छन्।
तर जीएनएसएस उपग्रहहरू पृथ्वीबाट १९ हजार किलोमिटरभन्दा बढी उचाइमा परिक्रमा गर्ने भएकाले जमिनमा प्राप्त हुने सिग्नल कमजोर हुन्छ र सजिलै अवरुद्ध गर्न सकिन्छ।
पछिल्ला पाँच वर्षमा जीएनएसएस जामिङ (सिग्नललाई आवाजमार्फत दबाउने प्रक्रिया) र स्पुफिङ (गलत स्थानाङ्क भएको नक्कली सिग्नल पठाउने प्रक्रिया) विश्वव्यापी समस्या बन्दै गएको छ।
उदाहरणका लागि रुसले आफ्नो पश्चिमी सीमामा जीएनएसएस सिग्नल अवरुद्ध गरिरहेको छ, जसलाई उसले युक्रेनी ड्रोन आक्रमणबाट सुरक्षा गर्ने उपायका रूपमा व्याख्या गरेको छ। यस अवरोधले हरेक महिना उक्त क्षेत्रमाथि उड्ने दशौँ हजार विमानलाई प्रभावित पार्ने गरेको छ। मध्यपूर्वका द्वन्द्वरत पक्षहरूले पनि ड्रोन आक्रमण रोक्न र समुद्रमा रहेका अवैध जहाजहरूको स्थान लुकाउन जामिङ तथा स्पुफिङ प्रयोग गरिरहेका छन्।
एक्सोनाका उपग्रहहरूले समान प्रकारको तर १०० गुणा शक्तिशाली सिग्नल प्रयोग गर्नेछन्, जसले यस्ता अवरोधविरुद्ध बढी प्रतिरोध क्षमता प्रदान गर्ने कम्पनीको दाबी छ। तर पल्सार–० मा जीपीएस रिसिभर पनि राखिएको छ, जसले दुई प्रणालीबीच सहकार्य सम्भव हुने सुनिश्चित गर्ने उद्देश्य राख्छ।
गत वर्ष प्रक्षेपण भएको केही महिनापछि जब टोलीले उक्त रिसिभर सक्रिय गर्यो, यूरोप र मध्यपूर्वका केही भागमाथि सिग्नलको गुणस्तर अत्यधिक खस्किएको देखेर उनीहरू चकित परे।
गनिङका अनुसार उत्तर अमेरिकामाथि उड्दा सधैँ राम्रो सिग्नल देखिन्छ, तर यूरोपमाथि सञ्चालन सुरु गर्नेबित्तिकै असामान्य अवस्था देखिएको थियो। “हामीले केही जामिङ देखिने अपेक्षा गरेका थियौँ, तर यो अपेक्षाभन्दा निकै बढी रहेछ,” उनले भने।
सबैभन्दा बढी प्रभावित क्षेत्रमा उपग्रहको उचाइमा जीपीएस सिग्नलको शक्ति सामान्य ४० डेसिबलबाट घटेर १० डेसिबलसम्म पुगेको थियो।
गनिङका अनुसार पल्सार–० को उचाइका कारण यो नक्साले जमिनमा जामिङ सबैभन्दा बढी कहाँ छ भन्ने कुरा पूर्ण रूपमा नदेखाउन सक्छ। तर तथ्यांकले फ्रान्सदेखि पाकिस्तानको सीमासम्मका क्षेत्रहरूमा तल्लो पृथ्वी कक्षाका उपग्रहहरूले कुनै न कुनै स्तरको जीपीएस अवरोध भोगिरहेको देखाएको छ।
यसले जमिनमा रहेका जामरहरूको पहुँच तल्लो पृथ्वी कक्षाका उपग्रहसम्म पुग्न सक्ने र उपग्रहहरूले आफ्नो स्थान निर्धारण तथा समय समन्वयका लागि प्रयोग गर्ने पीएनटी सिग्नल सधैँ भरपर्दो नहुन सक्ने संकेत दिएको छ।
“यी क्षेत्रमाथि पुग्नेबित्तिकै जीपीएस क्षमता गुम्छ,” गनिङले भने। “यसले निश्चित क्षेत्रको तस्बिर लिन आफूलाई सही स्थानमा राख्न खोजिरहेका इमेजिङ उपग्रहहरूलाई समस्या पार्न सक्छ। जीपीएस सिग्नल बिना उचाइ निर्धारण, स्थान निर्धारण वा जमिनमा रहेको टेलिकमाण्ड एन्टेनातर्फ सही रूपमा संकेत गर्न सकिँदैन। यसले सामान्यतया उपग्रह सञ्चालनमा अवरोध ल्याउँछ।”
स्पेसएक्सको स्पेसएक्स स्टारलिङ्कजस्ता उपग्रह नेटवर्कहरूले पनि अन्य अन्तरिक्षयानसँग ठोक्किन नदिन जीपीएसमा निर्भर रहन्छन्।
पीएनटी सिग्नलमा समस्या ल्याउने कारण केवल जामिङ र स्पुफिङ मात्र होइन। शक्तिशाली सौर्य आँधीले पनि गम्भीर असर पार्न सक्छ। उदाहरणका लागि, मे २०२४ मा आएको ग्यानन सुपरस्टर्मले जीएनएसएस सिग्नल यति धेरै विकृत बनाएको थियो कि अमेरिकाका केही क्षेत्रमा प्रयोग हुने सटीक कृषि उपकरणहरू दिनौँसम्म सञ्चालन हुन सकेका थिएनन्।
त्यसैले जीएनएसएस सेवा अवरुद्ध हुँदा पनि आवश्यक प्रयोगकर्तासम्म पीएनटी सिग्नल पुर्याउन वैकल्पिक समाधान विकास गर्ने होड चलिरहेको छ।
प्रकाशित: ६ असार २०८३, शनिबार
