काठमाडौं ।
के तपाईंले आफूलाई कुनै अर्को समानान्तर ब्रह्माण्डमा कुनै रकस्टार वा अन्तरिक्ष यात्री हुनुहुन्छ भन्ने कहिल्यै कल्पना गर्नुभएको छ?
‘मल्टिभर्स’ अर्थात् धेरै ब्रह्माण्डको कल्पनाले मानिसहरूको दिवा-स्वप्नदेखि विज्ञान कथा कथासम्म स्थान पाएको छ, तर केही वैज्ञानिकहरूले यसलाई गम्भीर रूपमा लिन्छन्। तर फरक के छ भने यो मल्टिभर्स सम्भवतः हलिउडले देखाउने जस्तो हुँदैन। वास्तवमा यो के हो वा कस्तो हुन सक्छ भन्नेमा सबैको एउटै मत छैन।
सूक्ष्म रूपमा सन्तुलित ब्रह्माण्ड
हामी रहेको ब्रह्माण्ड निश्चित रूपमा हाम्रो लागि ‘फाइन ट्युन’ अर्थात् अत्यन्तै सूक्ष्म रूपमा सन्तुलित जस्तो देखिन्छ। अमेरिकाको सेन्ट जोसेफ विश्वविद्यालयका भौतिकशास्त्री तथा ‘द एलुर अफ द मल्टिभर्स’ पुस्तकका लेखक प्रोफेसर पल हेल्पर्नका अनुसार उदाहरणका लागि, यदि गुरुत्वाकर्षण अलिकति मात्र कमजोर हुन्थ्यो भने, तारा र ग्रहहरू बन्नै सक्दैनथे।
“अर्कोतर्फ, यदि गुरुत्वाकर्षण धेरै बलियो हुन्थ्यो भने, ब्रह्माण्ड सुरुमै ढल्थ्यो।”
बीबीसीहिन्दीका अनुसार वास्तवमा प्रकृतिमा करिब दुई दर्जन आधारभूत स्थिरांकहरू छन्—तिनका ठ्याक्कै मानहरूले नै भौतिकीका नियमहरूलाई चलाउन मद्दत गर्छन्। केही मानिसहरू भन्छन् कि यी सबै कुनै दैवी सृष्टिकर्ता अर्थात् भगवानको देन हुन्, जसले हाम्रो ब्रह्माण्डलाई अत्यन्तै मिलाएर बनाएका हुन्।
तर अरूले यसलाई मल्टिभर्समार्फत व्याख्या गर्छन्। मानौँ ब्रह्माण्डहरूको संख्या अनन्त छ र प्रत्येक ब्रह्माण्डमा यी स्थिरांकहरूको मान फरक-फरक छन् भने, हामी केवल त्यही ब्रह्माण्डमा छौँ जहाँ बुद्धिमान जीवनका लागि अवस्था ठीक छ।
यति ‘भाग्यमानी’ हुने सम्भावना कति हो? केहीले भन्छन्—धेरै नै। किनभने जहाँ जीवन सम्भव छैन, त्यस्ता ब्रह्माण्डमा हामी हुँदैनौँ र यस्तो प्रश्न सोध्न पनि सक्दैनौँ। यसलाई एन्थ्रोपिक प्रिन्सिपल भनिन्छ। भौतिकशास्त्रीहरूले ब्रह्माण्ड कसरी बन्न सक्छन् भन्नेबारे विभिन्न काल्पनिक विचारहरू दिएका छन्, जसको आधार जटिल गणित हो। अब तिनमध्ये दुईलाई हेरौँ।
पहिलो विचार क्वान्टम मेकानिक्सबाट आएको हो—अर्थात् इलेक्ट्रोनजस्ता अत्यन्त साना कणहरूको अनौठो संसारबाट।
जब हामी यो सूक्ष्म संसारमा जान्छौँ, क्वान्टम भौतिकशास्त्रीहरू भन्छन् कि कुनै कणका गुणहरू पहिले नै निश्चित हुँदैनन्। एउटा इलेक्ट्रोन न यहाँ हुन्छ, न त्यहाँ। बरु, यो विभिन्न सम्भावनाहरूमा हुन सक्छ—यहाँ, त्यहाँ वा अन्य सम्भावित स्थानमा।
क्लासिकल सिद्धान्तअनुसार जब कसैले त्यो कणलाई अवलोकन गर्छ ती सबै सम्भावनाहरू एक वास्तविकतामा सीमित हुन्छन् र इलेक्ट्रोनले एक निश्चित स्थान लिन्छ। र यो सबै त्यही ब्रह्माण्डमा हुन्छ जुन हामीलाई थाहा छ।
यो बुझ्न गाह्रो हुन सक्छ तर आजको विज्ञानमा क्वान्टम मेकानिक्स व्यापक रूपमा स्वीकार गरिएको छ।
१९५७ मा ह्यू एभरिट तेस्रो नामका एक स्नातक विद्यार्थीले फरक विचार दिए, जसलाई पछि ‘मेनी-वर्ल्ड्स इन्टरप्रिटेशन’ भनियो। यसअनुसार, क्वान्टम कणले केवल एक वास्तविकता मात्र लिँदैन, बरु सबै सम्भावित वास्तविकताहरूमा एकैपटक विभाजित हुन्छ—र प्रत्येक वास्तविकता आफ्नै अलग ब्रह्माण्डमा हुन्छ।
हेल्पर्नका अनुसार, जब कुनै व्यक्तिले यस्तो कणलाई अवलोकन गर्छ, त्यो व्यक्तिको चेतन अस्तित्व पनि विभाजित हुन्छ—एउटा संस्करणले एउटा वास्तविकता देख्छ, अरू संस्करणहरूले अरू वास्तविकताहरू देख्छन्। तर उनी भन्छन्, यी फिल्ममा देखाइने जस्ता रोमाञ्चक समानान्तर जीवनहरू होइनन्।
हेल्पर्न भन्छन्, “कल्पना गर्नुहोस्, तपाईं एउटा फिल्म हेर्न जानुहुन्छ र त्यो फिल्म यस्तो व्यक्तिबारे छ जसले इलेक्ट्रोनलाई शून्य न्यानोमिटरमा होइन, एक न्यानोमिटरमा देख्छ।” यस्ता साना फरकहरू “हलिउड शैलीको कथा बन्न सक्दैनन्।”
यस मल्टिभर्स विचारका समर्थक पनि छन्। तर धेरैले यसलाई अस्वीकार गर्छन्, किनभने यसलाई परीक्षण गर्न सकिँदैन—हामी अर्को ब्रह्माण्डमा गएर जाँच गर्न सक्दैनौँ। दार्शनिक कार्ल पपरका अनुसार, कुनै सिद्धान्तलाई गलत साबित गर्न नसकिने हो भने, त्यो वास्तविक विज्ञान हुँदैन।
तर अष्ट्रेलियाको सिड्नी विश्वविद्यालयका खगोल भौतिकशास्त्री प्रोफेसर गेरन्ट लुइस यस तर्कसँग सहमत छैनन्। उनी भन्छन्, सम्भवतः कुनै दिन हामी अर्को ब्रह्माण्डसम्म पुग्न पनि सक्छौँ।
लुइस भन्छन्, “कुनै कुरा असम्भव भन्नु भनेको तपाईंलाई पूरा जानकारी छ भन्ने हो, तर हामीसँग त्यो छैन।” उनी अर्को आपत्तिको पनि उल्लेख गर्छन्, जसलाई ‘अक्याम्स रेजर’ भनिन्छ। उनी भन्छन्, “तपाईं सबैभन्दा सरल समीकरणले धेरै कुरा बुझाओस् भन्ने चाहनुहुन्छ। समस्या समाधान गर्न अनन्त ब्रह्माण्डहरू थप्नु सरल उपाय जस्तो देखिँदैन।”
अनन्त विस्तार सिद्धान्त
मल्टिभर्सको अर्को विचार हाम्रो ब्रह्माण्डको सुरुवाती क्षणसँग सम्बन्धित छ। मुख्य सिद्धान्तहरूका अनुसार, ब्रह्माण्डले एक सेकेन्डको अत्यन्त सानो समयमा अत्यन्तै तीव्र रूपमा विस्तार गर्यो।
हेल्पर्न भन्छन्, “एक विशेष प्रकारको ऊर्जाले यस्तो तीव्र विस्तार गराएको थियो।” जब यो रोकियो, त्यो ऊर्जा पदार्थ र प्रकाशमा परिवर्तन भयो—जसलाई हामी बिग ब्याङ भन्छौँ—र यसले अहिले देखिने ब्रह्माण्ड बनायो।
विस्तार किन सुरु भयो र किन रोकियो भन्ने चाहिँ यो स्पष्ट छैन। १९८० को दशकमा केही वैज्ञानिकहरूले सुझाव दिए कि यो विस्तार सबै ठाउँमा एकैपटक रोकिएको थिएन र सायद अझै पनि कतै जारी छ। यस सिद्धान्तअनुसार, जहाँ विस्तार रोकिन्छ, त्यहाँको भाग छुट्टिएर नयाँ ब्रह्माण्ड बन्छ। प्रत्येक ब्रह्माण्ड फरक हुन्छ—कहीं गुरुत्वाकर्षण धेरै बलियो, कहीं कमजोर।
लुइस भन्छन्, “यीमध्ये धेरैजसो ब्रह्माण्ड पूर्ण रूपमा निर्जीव हुन्छन्, तर कहिलेकाहीँ केही बस्न योग्य पनि हुन सक्छन्।” तर क्वान्टम मल्टिभर्स जस्तै, यी ब्रह्माण्डहरूसँग सम्पर्क गर्नु धेरै कठिन देखिन्छ, किनभने तिनीहरूबीचको दूरी निरन्तर बढिरहेको छ।
प्रकाशित: ४ चैत्र २०८२, बुधबार
