काठमाडौं ।
नासाको नेतृत्वमा गरिएको नयाँ अध्ययनअनुसार मंगल ग्रहको एउटा ढुंगाभित्र फेला परेका जैविक अणुहरूलाई पूर्ण रूपमा गैर–जैविक प्रक्रियाबाट मात्र व्याख्या गर्न सकिँदैन।
जीवित जीवहरूले यी अनौठा अर्गानिक अणुहरू बनाएको हुनसक्ने अनुमान गर्न उचित हुने अनुसन्धानकर्ताहरूले बताएका छन्। तर यसले मंगलमा जीवन भएको ठोस प्रमाण भेटिएको अर्थ नलाग्ने उनीहरूले स्पष्ट पारेका छन्।
मार्च २०२५ मा वैज्ञानिकहरूले मंगलमा अहिलेसम्म भेटिएका सबैभन्दा ठूला जैविक अणुहरू पत्ता लागेको जानकारी दिएका थिए। हाइड्रोजन र कार्बनबाट बनेका यी लामो शृंखला सम्भवतः फ्याटी एसिडका टुक्रा हुनसक्छन्, जुन प्रायः जैविक प्रक्रियामार्फत बन्ने गर्छन्।
फेब्रुअरी ४ मा एस्ट्रोबायोलोजी जर्नलमा प्रकाशित शोधपत्रमा अनुसन्धानकर्ताहरूले ती अणुहरू कसरी बनेका हुन सक्छन् भन्ने विभिन्न सम्भावनाहरू विश्लेषण गरेका छन्।
गणितीय मोडेलिङ, क्युरियोसिटी रोभरबाट प्राप्त तथ्यांक तथा विकिरणले अणुहरू कसरी नष्ट गर्छ भन्ने परीक्षण (रेडियोलाइसिस) का नतिजा प्रयोग गर्दै उनीहरूले अर्बौं वर्ष अघिको अवस्थाको अनुमान गरेका थिए।
दशकभन्दा लामो प्रयासपछि खोज
लाइभसाइन्सका अनुसार फेला परेका जैविक अणुहरूलाई ‘एल्केन’ भनिन्छ। यी हाइड्रोकार्बन हुन्, जसमा १० देखि १२ वटा कार्बन परमाणु लामो शृंखलामा जोडिएका हुन्छन् र प्रत्येक कार्बनसँग धेरै हाइड्रोजन परमाणु जोडिएका हुन्छन्।
यही रासायनिक परिवारमा इथेन, मिथेन, प्रोपेन र बुटेन पनि पर्छन्, तर ती धेरै साना शृंखला हुन्। १२ वा सोभन्दा बढी कार्बन भएका एल्केनहरू प्रायः जैविक प्रक्रियाबाट बन्ने सम्भावना बढी हुन्छ।
यी अणुहरू ‘कम्बरल्यान्ड मडस्टोन’ नामक सूक्ष्म कणयुक्त तलछट ढुंगाभित्र भेटिएका हुन्, जुन प्राचीन तालको तल्लो भागमा बनेको थियो। यो स्थान येलोनाइफ बे नामले चिनिन्छ।
क्युरियोसिटी रोभरले सन् २०१३ मै उक्त ढुंगामा ड्रिल गरेर नमुना संकलन गरेको थियो र त्यसपछि आफ्नो रसायन प्रयोगशाला उपकरण “Sample स्याम्पल एनालिस्ट एट मार्स” मार्फत विभिन्न परीक्षण गर्दै आएको थियो।
तर वैज्ञानिकहरूले करिब एक वर्षअघि मात्र १,१०० डिग्री सेल्सियस तापक्रममा नमुना तताएर एमिनो एसिड खोज्दा अप्रत्याशित रूपमा मंगलमा अहिलेसम्म भेटिएका सबैभन्दा ठूला जैविक अणुहरूको संकेत फेला पारे।
अर्बौं वर्षअघिको अवस्था पुनर्निर्माण
नयाँ अध्ययनमा अनुसन्धानकर्ताहरूले ती अणुहरू सुरुमा कति मात्रामा थिए भन्ने अनुमान गर्न समयलाई अर्बौं वर्ष पछाडि फर्काए। अहिले नमुनामा एल्केनको मात्रा ३० देखि ५० पार्ट्स पर बिलियन (पीपीबी) मापन गरिएको छ। तर उक्त ढुंगा करिब ८ करोड वर्षदेखि मंगलको सतहमा विकिरणको कठोर प्रभावमा परेको थियो, जसका कारण अणुहरू धेरै नष्ट भइसकेका छन्।
पहिलेका रेडियोलाइसिस प्रयोगको आधारमा अनुसन्धानकर्ताहरूले सुरुआती मात्रा १२० देखि ७,७०० पीपीबीसम्म हुनसक्ने “संयमित” अनुमान गरेका छन्।
गैर–जैविक स्रोत कति सम्भव?
अनुसन्धानकर्ताहरूले विभिन्न सम्भावना जाँचे। अन्तरग्रहीय धुलो कण र उल्कापिण्डहरूले मंगल सतहमा जैविक अणु ल्याउने सम्भावना भए पनि ती कण चट्टानभित्र गहिराइसम्म प्रवेश गर्न नसक्ने र उल्का प्रहारको संकेत नदेखिएकाले यो सम्भावना कमजोर ठहरियो।
प्राचीन वायुमण्डलीय प्रक्रियाबाट पनि पर्याप्त मात्रामा अणु बनेको देखिएन। पानी–चट्टान अन्तर्क्रियाबाट साना अणु बन्न सक्छन्, तर यति ठूलो शृंखला बन्न कठिन हुन्छ।
यद्यपि मंगलका हाइड्रोथर्मल प्रणालीमार्फत केही अणु गैर–जैविक रूपमा बनेर पानीमार्फत सतहमा आएको सम्भावना भने पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्न सकिँदैन।
अनुसन्धानकर्ताहरूले “कम्बरल्यान्ड मडस्टोनमा प्राचीन मंगल जीवनको प्रमाण फेला पर्यो” भन्ने दाबी नगरेको स्पष्ट पारेका छन्।
आशाको संकेत
कम्बरल्यान्ड नमुनामा पानीको उपस्थितिमा बन्ने माटो खनिज, पोषक नाइट्रेट, जैविक प्रक्रियासँग सम्बन्धित कार्बन र जैविक अणु जोगाइराख्न सहयोग गर्ने सल्फर पनि प्रशस्त मात्रामा भेटिएको छ।
येलोजाइफ बे रहेको गेल क्रेटर लाखौं वर्षसम्म पानीयुक्त रहेको मानिन्छ जसले जीवन–सम्बन्धी रासायनिक प्रक्रिया विकास हुन पर्याप्त समय दिएको हुन सक्छ।
यसैबीच २०२५ मा पर्सिभेरन्स रोभरले पनि सम्भावित जैव–संकेत फेला पारेको थियो।
वैज्ञानिकहरू अब पृथ्वीमै मंगलजस्तै वातावरण बनाइ थप प्रयोग गर्ने योजनामा छन्। अन्ततः मंगलबाट वास्तविक नमुना पृथ्वीमा ल्याएर परीक्षण गर्ने लक्ष्य भए पनि त्यो योजना अझै अनिश्चित अवस्थामा छ।
नासाका अधिकारीहरूका अनुसार गैर–जैविक स्रोतहरूले यी अणुहरूको पर्याप्त व्याख्या गर्न नसकेकाले “जीवित जीवहरूले ती बनाएको हुनसक्ने अनुमान गर्नु उचित” देखिन्छ। मंगलमा जीवन थियो वा छैन भन्ने प्रश्न अझै अनुत्तरित भए पनि सम्भावना भने पहिलेभन्दा थप रोचक बनेको छ।
प्रकाशित: १८ फाल्गुन २०८२, सोमबार
