अन्तर्वार्ता/विचार

विश्वस्तरीय अटोमेसनको आकांक्षा भेट्न निजी लगानीः राजेश अग्रवाल

विश्वस्तरीय अटोमेसनको आकांक्षा भेट्न निजी लगानीः राजेश अग्रवाल
Global IME Bank

अटोमेसनको वास्तविक अर्थ सबै प्रक्रिया स्वचालित हुनु हो। अटोमेसनले औद्योगिक उत्पादन र सेवामूलक क्षेत्रले प्रवाह गर्ने सेवाको स्तर वृद्धि गर्दै लैजान्छ । सर्वसाधारणले हिजोभन्दा सरल र सहज ढंगमा सेवा पाएको अनुभूतिमा अटोमेसनको प्रभाव नाप्न सकिन्छ।

नेपालमा सर्वसाधारण पाउने सेवामा हिजो प्रयोग भएकै औजारहरू प्रचलनमा छन् । पुरानो र नयाँ पुस्ताले मेसिनरीमा भिन्नता अनुभव गर्न पाएको छैन । यो विडम्बना उद्योगको हकमा मात्र लागू हँुदैन । कम्पनी रजिस्ट्रारको कार्यालय गयो भने सेवाग्राहीले हातले विवरण भरेको देखिन्छ । हामी डोरी बाँधेर राख्ने फाइल पद्धतिबाट मुक्त भएका छैनौँ । सामान्य परिभाषामा डोरी बाँधेर राख्ने फाइल पद्धतिबाट मुक्त भएको दिन नेपालमा अटोमेसनले काम गर्न थाल्यो भन्न सकिएला ।

औद्योगीकरणमा अटोमेसनले टेवा दिन सक्नु व्यवसायी र नागरिकको हितमा हुन जान्छ । उद्योग मन्त्रालयले यसका लागि आवश्यक व्यवस्था गर्न जरुरी छ । उद्योगहरूले पनि विस्तृत अध्ययन गरेर आफ्ना उद्योगमा गर्नुपर्ने सुधार आत्मसात गर्नुपर्छ । भौतिक पूर्वाधार निर्माणमा आयोजना सम्पन्न हुने समयको अनुमान गर्न मुस्किल छ । यसले अटोमेसनको कति महत्वपूर्ण छ भन्ने देखाउँछ ।

अटोमेसनको युगमा प्रवेश गरेपछि सरकारी तहबाट निर्णय प्रक्रियामा ढिलाइ हुने छैन । सम्बन्धित मन्त्रालयले सहजीकरण हुने हिसाबले निगरानी गर्ने र सिधै निर्देशन दिन सक्छन् । यद्यपि हामी यी विषयमा चुकिरह्यौँ । नागरिकको कामलाई अझै सजिलो बनाउनेतर्फ अग्रसर भएनौँ ।

सरकारले अटोमसनको प्रयास नगरेको भने होइन । उद्योग दर्ताका लागि एकलविन्दु सेवा केन्द्र ल्याएको हो । सरकारले राम्रो गर्न खोजे पनि सो प्रयास पर्याप्त नभएको देखिन्छ । सरकारको प्रयास त्यतिबेलापछि अर्थ राख्ने रहेछ जुन बेला सेवाग्राहीले पाएको सुविधामा अन्तर आउँछ । उद्यमी सेवाग्राहीको आवश्यकतालाई बुझ्न सरकारी पक्षले नसकेको देखिन्छ ।

यद्यपि, अटोमेसनका लागि सरकारको एक्लो प्रयास काफी छैन । उद्योगीले पनि आफ्नो ठाउँबाट भूमिका खेल्नुपर्छ । कुनै पनि उद्योगमा जाँदा सेवाग्राहीले कोठाकोठा चहार्ने अवस्थाको अन्य उद्योगी स्वयम्ले गर्नुपर्छ । यसमा सरकारी प्रणालीलाई मात्र दोष दिएर उम्कने ठाउँ छैन ।

कर प्रणाली बिस्तारै अटोमेसनमा प्रवेश गरेको छ । करमा अटोमेसन डिजिटाइजेसनका कारण हासिल भएको हो । काम अनलाइनबाटै हुन्छ । सम्पन्न पनि अनलाइनमार्फत् नै गर्न सकिन्छ । व्यक्ति स्वयम् उपस्थित हुनपर्दैन । नागरिकले छिटो, छरितो सेवा पाउँछन् । सहजता महसुस गर्छन् । कर कार्यालयले यो कुरा नेपालमा पनि प्रमाणित गरेको छ । अहिले करको काम अनलाइनबाट सजिलै गर्न सकिन्छ ।

कर प्रणालीमा हासिल अटोमेसन नागरिक तहमा महसुस भएको छ । एउटा उद्योगी आम नागरिकको रूपमा उद्योग दर्ता गर्न जाँदा होस् वा कर तिर्न जाँदा होस् प्रक्रिया अवगत हुन आवश्यक छ । सबै ठाउँमा अटोमेसन भएको त छैन तर काहीँ पनि नभएको भने होइन । अटोमेसन बृहत् विषय हो । भोलि कहाँ पुग्ने भन्ने बाटो आजको अटोमसेनको अवस्थाले देखाउँछ ।

आम नागरिक र उद्योगीले देखेको अटोमेसन फरक छ । परिवेश एउटै हो, सुविधा उस्तै हो, उद्यमीका लागि थप पक्ष थपिन्छन् । कलकारखानाको काम छिटो छरितोरूपमा गर्नुपर्छ । अचेल एउटा सामाजिक सञ्जाल मेसेन्जर ह्वाट्स एपबाटै काम हुन्छ । निर्देशन दिन मिल्छ, यसलाई अटोमेसनको नयाँ पाटो मान्न सकिन्छ ।

कर प्रणाली अनलाइन भए पनि कहिलेकाहीँ झमेला आउने गरेको छ । सरकारीस्तरमा अटोमेसनमा धेरै काम गर्नुपर्ने देखिन्छ । फाइल बोकेर एउटा कोठाबाट अर्को कोठा पुग्न नपरोस् । सरकारले नागरिकको सहजतालाई विभिन्न योजना ल्याए पनि त्यस्ता योजनाहरू कता–कता अल्मलिएको महसुस हुन्छ । सबैले सोचेअनुसार अटोमेसनको काम नहुनुमा केही प्रक्रियागत त्रुटि, गड्बढी पनि भएको हुन सक्छन् ।

कम्पनी दर्ता पनि धेरै सजिलो भएसकेको छ । नेपालमा उद्योग स्थापना गर्न विदेश गएका नेपालीका लागि पनि सजिलो भइसकेको छ, अनलाइनबाट धेरै काम सक्ने अवस्था आइसकेको छ । कम्पनी दर्ताका लागि अझै पनि हातमा एउटा कागज बोकेर जानुपर्छ । कागजमा नत्थी लगाउनै पर्छ । यसलार्ई अर्धअटोमेसन भन्न सकिन्छ ।

कम्पनी दर्ता भएको केही समयमा फेरि काम पर्यो भने आफ्नै फाइल खोज्न समय लाग्छ । फाइल नभेटिने, भेटिए पनि सही अवस्थामा नहुने कारण सरकारी अड्डामा आफ्नो कागजपत्र निर्धक्क राख्ने अवस्था छैन । सेवाग्राहीलाई दर्ता नम्बर पनि दिइएको हुन्छ । साथमा सरकारी कागजहरू पनि हुन्छन् । तर आफ्नै काजगात हराउलान् भन्ने पिर सधैँ रहन्छ ।

कोरोना महामारीले नेपालमा अटोमेसनको आवश्यकता महसुस गराइदियो । अटोमेसनको सुरुवात बैंकिङ प्रणालीबाट भयो । मोबाइलबाटै रकम पठाउन पाउन सकिने क्रमले तीव्रता पायो । पैसा प्राप्त गर्न वा पठाउन बैंकसम्म पुग्नुपर्ने, झमेला व्यहोर्नुपर्ने अवस्था अब छैन । रकम बोक्दा सुरक्षा नहुने परिस्थिति सकियो ।

उद्योगको हकमा उद्योगीहरूले लगानी गरेपछि नाफा गर्नुपर्छ । नाफा भनेको पैसा हो । पैसा समयको गतिसँग जोडिएको छ । यसको अर्थ कुनै काम गर्न बढी समय लाग्छ भने उसको लागि नोक्सान भइरहेको हुन्छ । त्यो समय सो व्यवसायीको अर्को गतिविधिमा लगाउने हो भने नाफा बढ्छ । नेपालमा नाफा आर्जन गर्न समय लाग्ने भएकाले देशबाट अर्बौँ रुपैयाँ पलायन भइरहेको छ ।

चुनौती र विकल्प

उद्योग अटोमेसन आजको आवश्यकता हो । अटोमेसनको लागि सफ्टवेयर इन्जिनियरलाई अध्ययन गर्न दिनेबित्तिकै तुरुन्तै नतिजा पाउने स्थिति छैन । नीतिगत अस्थिरता त छँदैछ । अटोमेसनको नेतृत्व प्रधानमन्त्रीको कार्यालयबाट हुनुपर्छ । एक जना सचिवलाई अटोमेसनको जिम्मेवारी दिनुपर्छ । यसमा भएको प्रगति उनै सचिवले प्रधानमन्त्री, सरोकारवाला, व्यवसायी र आम नागरिकलाई जानकारी गराउनुपर्छ । उनै सचिव यो कामका लागि उत्तरदायी हुनुपर्छ । ती सचिवले कुनै अरू निकायको जिम्मा लिनुको सट्टा सबैलाई एउटै प्रणाली समाहित गर्ने जिम्मेवारी बहन गर्नुपर्छ ।

हरेक मन्त्रालय, विभाग र निकायले अटोमेसनतर्फ सोही सचिवको मातहतमा गर्दा व्यवसायीलाई दिगो संरचना निर्माण भएको महसुस हुनेछ । त्यसपछि मात्र उद्योगलाई स्वतः सञ्चालित प्रणालीको बारेमा अध्ययन र पछि कार्यान्वयन गर्ने आत्मविश्वास सिर्जना हुन्छ । यसरी मिलेको उत्साहसँगै अध्ययन गर्ने मौका पाएपछि अटोमेसनमा उद्योगको वास्तविकता थाहा पाउन सकिन्छ । व्यवसायीले चुनौती तथा सम्भावना आकलन गर्ने अवसर पाउँछन् । फलस्वरूप, भविष्यमा हुने औद्योगिक उपलब्धिको अनुमान गर्र्न सकिन्छ ।

कति अवधिभित्र अटोमेसनको कुन चरणमा पुग्ने सामान्य योजना अवश्य चाहिन्छ । हचुवाको भरमा योजना बनाउन मिलेन र त्यसो गर्नुको अर्थ पनि रहँदैन । सरकारी तबरबाट बनेका योजनाका आधारमा निजी क्षेत्रले तालमेल गर्दा मात्र गति मिल्छ । प्रधानमन्त्री कार्यालयअन्तर्गत बनेका योजनालाई आधार बनाउने हो भने मात्रै कामले गति पाउँछ । हालको परिस्थितिले काममा गति मिल्ने अवस्था छँदैछैन । यदि हुन्थ्यो भने विगत ३० वर्षदेखि प्रयोग भइरहेका मेसिनको भरमा आजका उद्योग चलेका हुँदैनन् थिए ।
एउटा लगानी सम्मेलनमा सहभागी विदेशी राजदूतले सुनाएका अनुभव अझै सम्झना आउँछ । त्यहाँ एकपटक नागरिकको विवरण लिएपछि सबैजसो सरकारी काममा त्यही डाटा तथा विवरणको प्रयोग गरिन्छ । नागरिकताकै लागि दिइएको विवरणबाट पासर्पोट र अन्य प्रमाणपत्र बन्छन् । त्यहाँ नागरिकहरूले यहाँको जस्तो पटकपटक आफ्नो विवरण भरिरहनु पर्दैन । एक पटक पठाएको विवरणको आधारमा सबै सरकारी कागज तयार हुनुभनेको नागरिकहरूको लागि ठूलो राहत हो । नेपालको हकमा फरक छ । एउटा सरकारी काम गर्नुछ भने आफ्नो काम नै छाडेर अड्डा धाउनुपर्छ ।

सबै सरकारी सेवा एउटै मोबाइल एपमा उपलब्ध गराउने हेतुले नागरिक एपको अभ्यास गर्न खोजिनु सरकारी तबरबाट भएको एउटा प्रशंसायोग्य काम हो । सफलताका लागि सुरुवात त गर्नैप¥यो । त्यस्तो सफलता हाम्रो पालामा नै कतिसम्म महसुस गर्छौँ भन्नेचाहिँ सोचनीय विषय हो ।

अटोमसनले बालबलिकादेखि वृद्धलाई समेत समेटनुपर्छ । विदेशी मुलुकहरूमा तीन सयभन्दा धेरै सेवा अटोमेसनमा गएका छन् । अर्थात्, एउटा बच्चाको जन्मदर्ता गरेपछि उसले वृद्ध हुँदासम्म त्यही जन्मदर्तालाई प्रयोग गर्न मिल्छ । एउटा मान्छे एकपल्ट मात्रै जन्मिन्छ । सरकारले त्यो रेकर्ड राखेकै हुन्छ । त्यसपछि पनि विवरण माग्नुहुँदैन किनकि व्यक्ति त आखिर एउटै हो । यसर्र्थमा कागज युग नै हाम्रो अटोमेसनको मुख्य बाधक बनेको छ । जन्मदर्ता देखाएपछि नागरिकता लिन कुनै पनि समस्या हुन नहुने सरकारी अटोमेसनको आवश्यकताको खाँचो छ । कहिलेकाहीँ त लाग्छ, देशका नेतृत्व वर्गलाई ती देशको अटोमेसन अभ्यास देखाइदिउँ ।

नेपालमा त यस्तो अवस्थामा गुज्रिरहेका छौँ कि यहाँ अनलाइन फर्म भरे पनि प्रिन्ट गरेर हातैमा बोकेर सरकारी कार्यालय पुग्नुपर्छ । ढड्डा युगले अन्त्य पाएको छैन । अनलाइन फर्मको मात्रै विश्वास गर्ने वातावरण अझै बनेको छैन । अनलाइफन फर्मको प्रिन्ट बोकेर ‘नमस्ते हजुर, यो मिल्यो कि मिलेन होला ? हेरिदिनोस् त !’ भन्नुपर्ने अवस्था छ । यस्तो स्थिति कायम रहेसम्म अटोमेसनको वास्तविक परिभाषा पनि लज्जित हुन्छ । यस विषयमा आत्मबोध सरकारी तहमा भएन ।

उद्योग दर्ता गर्दा सात पानाको फारम भर्नुपर्ने प्रक्रिया केही छिटो त भएको छ, तर प्रभावकारी देखिँदैन । विगतमा आफ्नो जग्गा दर्ता गराएर, आईईई गराएर मात्रै उद्योग दर्ता हुन्थ्यो । केही फरक छ, आयकर दर्ता, प्रबन्धपत्र नियमावली, सेयर होल्डरहरूको नागरिकता राखेर उद्योग दर्ता गर्न सकिन्छ । उद्योग दर्तामा थुपै झमेला हटेको त छ, यसमा अटोमेसनको केही देन पक्कै छ ।

नेपाल आर्थिक पत्रकार संघ (नाफिज)को अर्थचित्रबाट साभार

(अग्रवाल नेपाल उद्योग परिसंघका अध्यक्ष हुन् ।)

Sajilo Visa
easy care