सुमात्रा क्षेत्रमाथि वायुमण्डलमा यसरी जलेर नष्ट भयो नासाको २२ वर्ष पुरानो अन्तरिक्ष टेलिस्कोप स्विफ्ट

काठमाडौं ।

नासाको स्विफ्ट टेलिस्कोपले करिब २२ वर्ष लामो आफ्नो अन्तरिक्ष अभियान पूरा गरेको छ। ब्रह्माण्डका सबैभन्दा शक्तिशाली र रहस्यमय घटनाहरूको अध्ययन गरेको यो टेलिस्कोप पृथ्वीको वायुमण्डलमा प्रवेश गरेपछि जलेर नष्ट भएको छ।

नासाका अनुसार अन्तरिक्षयान बुधबार अमेरिकी पूर्वी समयअनुसार बिहान ७ बजेर ३९ मिनेटमा इन्डोनेसियाको उत्तरी सुमात्रा क्षेत्रमाथिबाट पृथ्वीको वायुमण्डलमा प्रवेश गरेको थियो।

यसको स्थान करिब ३.४ डिग्री उत्तरी अक्षांश र ९८.६ डिग्री पूर्वी देशान्तरमा रहेको थियो। वायुमण्डलमा प्रवेश गर्ने क्रममा टेलिस्कोपको अधिकांश संरचना जलेर नष्ट हुने नासाको अनुमान थियो।

यसका केही अवशेष बस्ती भएको क्षेत्रमा खस्ने सम्भावना २ हजार १०० मध्ये एक रहेको नासाले जनाएको थियो। अहिलेसम्म कुनै क्षति वा मानवीय चोटपटकको खबर आएको छैन।

लाइभसाइन्सका अनुसार करिब १ हजार ४५० किलोग्राम तौल भएको निल गेरेल्स स्विफ्ट अब्जर्भेटरी सुरुमा दुई वर्षको अभियानका लागि डिजाइन गरिएको थियो। तर यसले अपेक्षाभन्दा धेरै समय काम गर्‍यो।

दुई दशकभन्दा लामो अवधिमा स्विफ्ट गामा-रे विस्फोट, सुपरनोभा, ब्ल्याक होल र ब्रह्माण्डका अन्य घटनाहरूको अध्ययन गर्ने महत्त्वपूर्ण उपकरण बनेको थियो।

सन् २००४ को नोभेम्बरमा प्रक्षेपण गरिएको स्विफ्ट ब्रह्माण्डका विभिन्न स्थानमा हुने शक्तिशाली विस्फोट गामा-रे बर्स्ट पत्ता लगाउन डिजाइन गरिएको थियो। यसमा जडान गरिएका तीनवटा टेलिस्कोपले वैज्ञानिकहरूलाई पराबैंगनी, दृश्य प्रकाश र एक्स-रेसहित विभिन्न तरंग लम्बाइमा हुने ब्रह्माण्डीय घटनाहरू अवलोकन गर्न सहयोग गर्थे।

यो टेलिस्कोपले केही मिनेटमै आफ्नो दिशा परिवर्तन गरेर आकाशका विभिन्न क्षेत्रतर्फ ध्यान केन्द्रित गर्न सक्थ्यो। यसले सुपरनोभा विस्फोटजस्ता अचानक हुने घटनाहरूको तत्काल अध्ययन गर्न वैज्ञानिकहरूलाई सहयोग पुर्‍याएको थियो।

नासाका अनुसार स्विफ्टबाट प्राप्त वैज्ञानिक अवलोकनहरूले करिब ७ हजार अनुसन्धानपत्र तयार गर्न योगदान पुर्‍याएका छन्। यसले सङ्कलन गरेको ठूलो मात्राको तथ्यांक वैज्ञानिकहरूले आगामी वर्षहरूमा पनि अध्ययन गर्न सक्नेछन्।

स्विफ्टको अभियान किन समाप्त भयो?

पृथ्वीको वायुमण्डलसँग हुने घर्षणका कारण अन्तरिक्षयानको गति क्रमशः घट्दै गएको थियो। यसले यसको कक्ष पनि बिस्तारै तल झर्दै गयो। सूर्यको गतिविधि बढेका कारण वायुमण्डलीय घर्षण थप तीव्र भयो, जसले टेलिस्कोपलाई पृथ्वीतर्फ झर्ने गति बढायो।

यसै वर्ष नासाले स्विफ्टको सञ्चालन अवधि लम्ब्याउन एउटा महत्त्वाकांक्षी उद्धार अभियानको सम्भावनाबारे अध्ययन गरेको थियो। सन् २०२६ को अगस्टमा क्याटालिस्ट स्पेस टेक्नोलोजिजले निर्माण गरेको निजी रोबोटिक अन्तरिक्षयान स्विफ्टसँग भेट गरी त्यसलाई उच्च कक्षमा पुर्‍याउने योजनासहित प्रक्षेपण गरिएको थियो।

तर प्रक्षेपणपछि नै उक्त अभियान असफल भयो। त्यसपछि अब्जर्भेटरी पृथ्वीको वायुमण्डलमा पुनः प्रवेश गर्ने आफ्नै मार्गमा अघि बढिरह्यो।

स्विफ्टको उचाइ घट्दै जाँदा वैज्ञानिक अवलोकन गर्न कठिन भएपछि नासाले अक्टोबर २० मा यसको वैज्ञानिक सञ्चालन औपचारिक रूपमा अन्त्य गरेको थियो।

नासा र समग्र खगोल विज्ञान समुदायका लागि स्विफ्टको यात्रा एउटा महत्त्वपूर्ण उदाहरण बनेको छ। केही वर्ष मात्रै सञ्चालन गर्ने उद्देश्यले बनाइएका अन्तरिक्ष अभियानले पनि ब्रह्माण्डबारे मानव बुझाइमा ठूलो परिवर्तन ल्याउन सक्छन् भन्ने कुरा स्विफ्टले देखाएको छ।