काठमाडौं ।
खगोलविद्हरूले अहिलेसम्म पत्ता लागेको सबैभन्दा कान्छो बाह्यग्रह (एक्सोप्लानेट) पत्ता लगाएका छन्। रोचक कुरा के छ भने उनीहरूले यो ‘नवजात’ ग्रह पुराना तथ्यांकको अभिलेखबाट फेला पारेका हुन्।
बृहस्पति जत्तिकै ठूलो मानिएको नयाँ पत्ता लागेको बाह्यग्रह एलियास २-२४ बी आकारमा ठूलो भए पनि अत्यन्तै ‘कान्छो’ छ। यो अहिलेसम्म पत्ता लागेको सबैभन्दा कान्छो ग्रह हो र यसको उमेर १० लाख वर्षभन्दा कम रहेको अनुमान गरिएको छ।
हाम्रो सौर्यमण्डल बाहिर रहेको यो ग्रह पृथ्वीबाट ४५० प्रकाशवर्ष टाढा छ। यो अझै पनि जन्मिएको स्थान वरिपरि रहेको ग्यास र धुलोको घुमिरहेको डिस्कभित्र छ।
लाइभसाइन्सका अनुसार बाह्यग्रहको ‘सबैभन्दा कान्छो’ हुने यसअघिको कीर्तिमान चारवटा ग्रहले संयुक्त रूपमा राखेका थिए। ती सबै ५० लाख वर्षभन्दा बढी पुराना छन्।
चिलीस्थित इन्स्टिच्युट अफ एस्ट्रोफिजिकल स्टडिजका प्राध्यापक तथा एलियास २-२४ बी सम्बन्धी अध्ययनका सहलेखक लुकास सिएजाका अनुसार यसअघिका सबैभन्दा कान्छा ग्रहलाई व्याख्या गर्न पनि ग्रह निर्माणसम्बन्धी वैज्ञानिक नमुनाहरूलाई कठिनाइ भइरहेको थियो।
‘हाम्रा ग्रह निर्माणसम्बन्धी नमुनाहरूले यसअघि पत्ता लागेका सबैभन्दा कान्छा ग्रहलाई व्याख्या गर्न संघर्ष गरिरहेका थिए। एलियास २-२४ बी ले हाम्रा उत्कृष्ट ग्रह निर्माण नमुनाहरूले अझै केही महत्वपूर्ण प्रक्रियालाई समेट्न नसकेको देखाउँछ,’ सिएजाले भने।
चिलीस्थित डिएगो पोर्टालेस विश्वविद्यालयमा विद्यावारिधि गरिरहेका एन्ड्रिया बर्नार्डीको नेतृत्वमा रहेको टोलीले हवाईमा रहेको डब्लूएम कर्क अब्जरभेटरीबाट संकलन गरिएका पुराना तथ्यांक अध्ययन गरेर यो ठूलो ‘नवजात’ ग्रह पत्ता लगाएको हो। अध्ययनमा एलियास २-२४ तारालाई केन्द्रमा राखिएको थियो, जसको वरिपरि पदार्थको डिस्क रहेको छ।
टोलीको अध्ययनले अटाकामा लार्ज मिलिमिटर/सबमिलिमिटर एरे (आल्मा) र यूरोपियन साउदर्न अब्जरभेटरीको भेरी लार्ज टेलिस्कोपबाट यसअघि गरिएका अवलोकनलाई पनि पुष्टि गरेको छ। ती अवलोकनले एलियास २-२४ वरिपरि रहेको पदार्थको डिस्कमा एउटा खाली भागभित्र केही वस्तु हुन सक्ने संकेत गरेका लाइभसाइन्सले उल्लेख गरेको छ।
यो ग्रह रहेको आशंका पुष्टि गर्ने तथ्यांक केकको कोरोनाग्राफ प्रयोग गरेर गरिएको अवलोकनबाट प्राप्त भएको थियो। कोरोनाग्राफले टाढाका ताराबाट आउने तीव्र प्रकाशलाई रोक्छ, जसले ती ताराको वरिपरि घुमिरहेका ग्रहबाट परावर्तित प्रकाशलाई प्रत्यक्ष अवलोकन गर्न सम्भव बनाउँछ।
टोलीले यस्ता कोरोनाग्राफबाट प्राप्त तथ्यांकमार्फत सातवटा टाढाका ताराको अध्ययन गरेको थियो। ती प्रत्येक ताराको वरिपरि पदार्थको डिस्क थियो, जहाँ ग्रह निर्माण भइरहेको हुन सक्ने अनुमान गरिएको थियो। टोलीले तीमध्ये कुनै एउटा डिस्कको खाली भागमा लुकेको ग्रह फेला पार्न सकिने अनुमान गरेको थियो। उनीहरू सफल भए।
‘ग्रहहरू खाली भागभित्रै फेला पर्नुपर्ने हो, किनभने तिनले त्यस्ता खाली भाग बनाइरहेका हुन्छन्। र हामीले एलियास २-२४ बी लाई पनि त्यही ठाउँमा भेट्टायौँ,’ बर्नार्डीले भने।
यस्ता पदार्थको डिस्कभित्र ग्रह पत्ता लगाउनुका साथै ग्रहको जीवनको यति प्रारम्भिक चरणमै त्यसलाई भेट्टाउनुले ग्रह निर्माणको सुरुवाती विकास चरणको अध्ययन गर्ने अवसर अनुसन्धानकर्तालाई दिएको छ।
‘आकाशगंगाले निरन्तर नयाँ तारा र ग्रह बनाइरहेको हुन्छ, त्यसैले यहाँ विकासका हरेक चरणमा रहेका तारा र ग्रहहरू छन्। यसको अर्थ सैद्धान्तिक रूपमा हामीले सम्पूर्ण प्रक्रिया देख्न सक्छौँ। तर अधिकांश टेलिस्कोपले पत्ता लगाउन सक्ने विषयमा ठूलो खाली ठाउँ छ। अहिले हामी यस्ता नवजात ग्रहलाई प्रायः देख्न सक्दैनौँ,’ सिएजाले भने।
ग्रह पत्ता लगाउने र अध्ययन गर्ने भविष्यलाई हेर्दै अनुसन्धानकर्ताहरूले नासाको न्यान्सी ग्रेस रोमन टेलिस्कोपमा गत अगस्ट ३० मा प्रक्षेपण गरिएको कोरोनाग्राफ उपकरणमार्फत थप प्रत्यक्ष अवलोकन गर्ने आशा गरेका छन्। यो अन्तरिक्षमा पठाइएको अहिलेसम्मकै उन्नत कोरोनाग्राफ हो। वैज्ञानिकहरूले यसबाट बाह्यग्रह र तिनको वायुमण्डलको अझ विस्तृत अध्ययन गर्न सकिने आशा गरेका छन्।
‘हामी सामान्यतया टेलिस्कोपहरूले छुट्टाछुट्टै काम गरेको सुन्छौँ। तर यो पुष्टि धेरैवटा टेलिस्कोपलाई एकसाथ प्रयोग गरेपछि मात्र सम्भव भयो,’ बर्नार्डीले भने। ‘एलियास २-२४ बी अहिलेका टेलिस्कोपले पत्ता लगाउन सक्ने सीमामा छ। तर नासाको न्यान्सी ग्रेस रोमन टेलिस्कोपजस्ता नयाँ उपकरण आएपछि यस्ता ग्रह पत्ता लगाउन अझ सहज हुनेछ।’
यससम्बन्धी अध्ययन सेप्टेम्बर १६ मा द एस्ट्रोफिजिकल जर्नल लेटर्समा प्रकाशित भएको हो।
प्रकाशित: ३ आश्विन २०८३, शनिबार
