काठमाडौं ।
शक्तिशाली जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोप (जेडब्लूएसटी) ले “सिटी-किलर” अर्थात् शहर नै ध्वस्त पार्नसक्ने भनी कुख्याति कमाएको क्षुद्रग्रह २०२४ वाईआर४ को पहिलो अवलोकन सम्पन्न गरेको छ। यो क्षुद्रग्रह डिसेम्बर सन् २०३१ मा पृथ्वी र चन्द्रमासँग निकै नजिक आउनेछ।
फेब्रुअरीमा अन्तर्राष्ट्रिय खगोलविद्हरूको टोलीलाई आपतकालीन टेलिस्कोप समय प्रदान गरिएको थियो, जसको प्रयोग गर्दै जेडब्लूएसटीले पहिलो पटक भवन-आकारको यस क्षुद्रग्रहको अध्ययन गरेको छ। अवलोकनका आधारमा २०२४ वाईआर४ पहिले ग्राउन्ड-आधारित टेलिस्कोपहरूले अनुमान गरेभन्दा केही ठूलो र बढी ढुङ्गायुक्त हुन सक्छ भन्ने देखिएको छ।
तर सौभाग्यवश, जेडब्लूएसटीले नासाले केही हप्ताअघि पत्ता लगाएको ‘२०२४ वाईआर४ अब पृथ्वीका लागि कुनै खतरा नरहेको’ कुरा पनि पुष्टि गरेको छ र सन् २०३२ मा यसको पृथ्वीमा ठोक्किने सम्भावना शून्य रहेको लाइभसाइन्सले उल्लेख गरेको छ। तर यो चन्द्रमासँग ठोक्किने सम्भावना भने अझै बाँकी रहेको बताइएको छ।
“सन् २०३२ डिसेम्बर २२ मा २०२४ वाईआर४ पृथ्वीमा ठोक्किने सम्भावना अब हटाइएको छ, तर यो समयमा चन्द्रमासँग ठोक्किने गैर-शून्य सम्भावना अझै छ,” अनुसन्धानकर्ताहरूले आफ्नो प्रारम्भिक रिपोर्टमा उल्लेख गरेका छन्। उक्त रिपोर्ट हालसम्म सहकर्मी समीक्षा अर्थात् पीयर रिभ्यू भइसकेको छैन। क्षुद्रग्रह बाहिरी सौर्यमण्डलतर्फ हराउनुअघि सन् २०२५ मे महिनामा जेडब्लूएसटीले दोस्रो पटक यसलाई अवलोकन गर्ने योजना बनाएको छ।
“सिटी-किलर” ट्र्याक गर्दै
खगोलविद्हरूले सन् २०२४ डिसेम्बरमा पहिलो पटक २०२४ वाईआर४ पत्ता लगाएका थिए। ग्राउन्ड-आधारित टेलिस्कोपहरूको प्रारम्भिक अवलोकनअनुसार यसको व्यास करिब ५५ मिटर (१८० फिट) रहेको थियो, जुन करिब झुकिएको पिसा टावरको उचाइ बराबर हो।
यसको कक्षीय मार्ग बारम्बार पृथ्वीको कक्षासँग क्रस हुन्छ, जसले गर्दा पृथ्वीमा सीधा ठोक्किन सक्ने सम्भावना रहन्छ। यदि यस्तो टक्कर भयो भने, यो ५०० हिरोशिमा बमको ऊर्जा बराबरको विनाशकारी असर पार्न सक्छ।
क्षुद्रग्रहको मार्गको विश्लेषण गर्दा, अनुसन्धानकर्ताहरूले प्रारम्भिक रूपमा २०३२ मा पृथ्वीमा ठोक्किने सम्भावना ३.१ प्रतिशतसम्म हुन सक्ने अनुमान गरेका थिए, जुन यस्तो आकारको क्षुद्रग्रहका लागि अहिलेसम्मकै उच्चतम सम्भावना थियो। तर, नासाले पछि यसलाई परिष्कृत गर्दै ठोक्किने सम्भावना ० प्रतिशतमा झारेको थियो।
तर, अनिश्चितता कायमै रहँदा, युरोपेली अन्तरिक्ष निकाय (ईएसए) ले जेडब्लूएसटीको आपतकालीन अवलोकन समय प्रयोग गर्दै २०२४ वाईआर४ को आकार र मार्गबारे थप अध्ययन गर्ने निर्णय गरेको थियो।
यस अवलोकनका लागि जेडब्लूएसटी का इन्फ्रारेड सेन्सरहरू महत्त्वपूर्ण छन्, जसले क्षुद्रग्रहले उत्सर्जन गर्ने तापक्रमलाई प्रत्यक्ष रूपमा मापन गर्छन् र यसको वास्तविक आकार तथा संरचनाबारे जानकारी दिन्छन्। ग्राउन्ड-आधारित टेलिस्कोपहरूले मात्र परावर्तित सूर्यको प्रकाश देख्न सक्ने भएकाले क्षुद्रग्रहको वास्तविक प्रकृति बुझ्न कठिनाइ हुन्छ।
“सामान्यतया, क्षुद्रग्रह जति उज्यालो देखिन्छ, त्यो त्यति नै ठूलो हुन्छ, तर यो सम्बन्ध क्षुद्रग्रहको सतहले कति प्रकाश परावर्तन गर्छ भन्ने कुरामा धेरै निर्भर गर्छ,” युरोपेली अन्तरिक्ष निकाय (ईएसए) का अधिकारीहरूले फेब्रुअरी १० मा प्रकाशित ब्लग पोस्टमा लेखेका छन्।
“२०२४ वाईआर४ ४० मिटर [१३० फिट] चौडा र अत्यधिक परावर्तक हुन सक्छ, वा ९० मिटर [२९५ फिट] चौडा र कम परावर्तक हुन सक्छ…४० मिटरको क्षुद्रग्रहले पार्ने खतरा ९० मिटरको क्षुद्रग्रहको तुलनामा निकै फरक हुन्छ।”
जेडब्लूएसटी ले पहिलो पटक २०२४ वाईआर४ को अवलोकन मार्च २६ मा गर्यो, जहाँ पाँच घण्टाको अवधिमा क्षुद्रग्रह हरेक २० मिनेटमा एक पटक घुमिरहेको देखियो। अनुसन्धानकर्ताहरूले त्यसपछि क्षुद्रग्रहको उज्यालोपनलाई मध्य-इन्फ्रारेड तरंग लम्बाईमा रूपान्तरण गरे, जसमा क्षुद्रग्रह, सूर्य र जेडब्लूएसटी बीचको ज्ञात दूरी र कोणहरूलाई ध्यानमा राखिएको थियो।
यी तथ्यांकका आधारमा, टोलीले २०२४ वाईआर४ पहिले अनुमान गरिएभन्दा केही ठूलो भएको निष्कर्ष निकाले, जसको व्यास करिब ६० मिटर (२०० फिट) रहेको छ। तापीय विश्लेषणअनुसार यो क्षुद्रग्रह समान आकारका अन्य वस्तुहरूभन्दा चिसो देखिएको छ, जसले यसलाई पहिले सोचेभन्दा बढी ढुङ्गायुक्त हुन सक्ने संकेत दिन्छ।
चन्द्रमामा ठोक्किने दुर्लभ दृश्य?
तर, २०२४ वाईआर४ अलि ठूलो र कडा भए तापनि, यो पृथ्वीका लागि तत्काल कुनै खतरा नभएको जेडब्लूएसटी को तथ्यांकले पुष्टि गरेको छ। तर यो क्षुद्रग्रह सन् २०३२ मा चन्द्रमासँग ठोक्किन सक्ने करिब २ प्रतिशत सम्भावना अझै बाँकी रहेको लाइभसाइन्सले उल्लेख गरेको छ।
यो जानकारी अनुसन्धान रिपोर्टका सह-लेखक र जोन्स हप्किन्स विश्वविद्यालयका खगोलविद् एन्ड्रयू रिभकिनले न्यू साइन्टिस्ट नामक पत्रिकालाई दिएका हुन्।
चन्द्रमामा ठोक्किने घटना भयावह लाग्न सक्छ, तर चन्द्रमा प्रत्येक वर्ष हजारौँ साना उल्का पिण्डहरूका ठक्कर सहन्छ र त्यसको प्रमाणका रूपमा गहिरा खाल्डाहरू छन्। तर, ज्ञात आकार र मार्ग भएको क्षुद्रग्रहले प्रत्यक्ष रूपमा नयाँ खाल्डा बनाएको दृश्य पहिलो पटक वैज्ञानिकहरूले अवलोकन गर्न पाउनेछन्।
“हामी चन्द्रमासँग ठोक्किने घटनाको प्रतीक्षा गरिरहेका छौँ,” बेलायतको क्विन्स युनिभर्सिटी बेलफास्टका भौतिकशास्त्र तथा गणितका प्राध्यापक एलन फिट्जसिमन्सले न्यू साइन्टिस्ट लाई बताएका छन्।
“यसले पृथ्वीमा कुनै असर पार्ने छैन, तर हामीलाई पहिलो पटक ज्ञात क्षुद्रग्रहद्वारा चन्द्रमामा नयाँ खाल्डा कसरी बनिन्छ भन्ने अध्ययन गर्ने अवसर प्रदान गर्नेछ।”
मे महिनामा हुने दोस्रो चरणको जेडब्लूएसटी अवलोकनले २०२४ वाईआर४ को कक्षीय मार्ग र चन्द्रमासँग ठोक्किने सम्भावना अझ प्रस्ट पार्नेछ।
प्रकाशित: २२ चैत्र २०८१, शुक्रबार
