काठमाडौं ।
खगोलविदहरूले सडेको अण्डा जस्तो गन्ध आउने सम्भावना भएको नयाँ प्रकारको ग्रह पत्ता लगाएका छन्।
खगोलविदहरूले जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोप (जेडब्लूएसटी) प्रयोग गरेर नयाँ प्रकारको ग्रहबारे अध्ययन गरेका छन्। सौर्यमण्डल बाहिर रहेको यो पग्लिएको लाभा भएको ग्रहबाट सडेको अण्डा जस्तो गन्ध आउन सक्ने अनुमान गरिएको छ जसले हाम्रो सौर्यमण्डल बाहिरका संसारहरू पहिले सोचिएको भन्दा धेरै विविध रहेको देखाउँछ।
यो बाह्य ग्रह (एक्सोप्लानेट) लाई एल ९८-५९ डी नाम दिइएको छ र यो करिब ३५ प्रकाश-वर्ष टाढा रहेको सानो रातो ताराको वरिपरि घुम्छ। जेडब्लूएसटी र पृथ्वीमा रहेका विभिन्न टेलिस्कोपहरूको तथ्यांकले करिब पृथ्वीभन्दा १.६ गुणा ठूलो यो ग्रह अत्यन्तै कम घनत्वको भएको देखाउँछ कि। यसको वायुमण्डल हाइड्रोजन सल्फाइडले भरिएको छ जुन सडेको अण्डाको गन्धका लागि परिचित यौगिक हो।
स्पेस डटकमका अनुसार सामान्य अवस्थामा एल ९८-५९ डी लाई या त हाइड्रोजनयुक्त वायुमण्डल भएको चट्टानी ग्यास ग्रह वा पानीले भरिएको “हाइसीयन” महासागर ग्रहका रूपमा वर्गीकृत गरिन्थ्यो। तर यो ग्रह ती कुनै पनि वर्गमा पर्दैन, जसका कारण सल्फरयुक्त भारी अणुहरूले भरिएको नयाँ प्रकारको एक्सोप्लानेटको वर्ग प्रस्ताव गरिएको छ।
बेलायतको अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयका टोली प्रमुख ह्यारिसन निकोल्सले भनेका छन्, “यो खोजले साना ग्रहहरूलाई वर्गीकृत गर्न प्रयोग भइरहेका श्रेणीहरू धेरै सरल हुन सक्छन् भन्ने देखाउँछ। यो पग्लिएको ग्रहमा जीवन सम्भव नदेखिए पनि, यसले सौर्यमण्डल बाहिरका संसारहरूको ठूलो विविधता देखाउँछ। अब प्रश्न उठ्छ—अझ कस्ता ग्रहहरू पत्ता लाग्न बाँकी छन्?”
निकोल्स र उनका सहकर्मीहरूले उन्नत कम्प्युटर सिमुलेसन प्रयोग गरेर एल ९८-५९ डी को करिब ५ अर्ब वर्षको इतिहास पुनर्निर्माण गरेका छन्। त्यसपछि उनीहरूले यी मोडेलहरूलाई वास्तविक टेलिस्कोप तथ्यांकसँग तुलना गरेर यस ग्रहको सतहभित्र के भइरहेको हुन सक्छ भन्ने बुझ्ने प्रयास गरेका छन्।
अनुसन्धानले देखाउँछ कि एल ९८-५९ डीमा पृथ्वीको लावा जस्तै पग्लिएको सिलिकेटले बनेको म्यान्टल र सम्पूर्ण ग्रहभर फैलिएको म्याग्माको महासागर हुन सक्छ। यस्तो विशाल म्याग्मा महासागरले लामो समयसम्म ठूलो मात्रामा सल्फरलाई भित्रै थुन्न सक्छ।
त्यसपछि अर्बौं वर्षको क्रममा सल्फरयुक्त ग्यासहरू वायुमण्डलमा निस्किएका छन्। यसमा सल्फर डाइअक्साइड र अन्य सल्फरयुक्त अणुहरू समावेश छन्, जसलाई जेडब्लूएसटीले ग्रहको माथिल्लो वायुमण्डलमा पत्ता लगाएको हो।
यो म्याग्मा भण्डारले ग्रहको हाइड्रोजन र सल्फरयुक्त वायुमण्डललाई जोगाउन पनि सहयोग गरेको हुन सक्छ, जसले यसको मूल ताराबाट आउने एक्स-रे विकिरणका कारण वायुमण्डल अन्तरिक्षमा हराउन नदिएको हुन सक्छ।
अर्बौं वर्षमा, ग्रहको भित्री भाग र वायुमण्डलबीच अणुहरूको आदानप्रदान हुँदै गयो, जसले यसलाई लामो समयसम्म रहने म्याग्मा महासागर भएको ग्यासयुक्त सल्फर ग्रहहरूको नयाँ वर्गको पहिलो उदाहरण बनाएको छ।
टोलीका सिमुलेसनहरूले देखाउँछन् कि एल ९८-५९ डी सुरुमा धेरै अस्थिर पदार्थहरू लिएर बनेको थियो र सम्भवतः यो पहिले धेरै ठूलो “सब-नेप्च्युन” ग्रह थियो। अर्बौं वर्षमा यो सानो हुँदै चिसिँदै गयो र यसको केही वायुमण्डल हरायो।
टोलीका सदस्य रेमन्ड पियरहम्बर्टले भने, “हामी कहिल्यै नपुग्ने ग्रहको भित्री अवस्था पत्ता लगाउन कम्प्युटर मोडेल प्रयोग गर्न सक्नु निकै रोचक छ। खगोलविदहरूले टाढाबाट ग्रहको आकार, तौल र वायुमण्डल मात्र मापन गर्न सक्छन्, तर यो अनुसन्धानले ती अनौठा संसारहरूको गहिरो इतिहास पुनर्निर्माण गर्न सकिने देखाएको छ।”
टोलीको नतिजा सोमबार (मार्च १६) ‘नेचर एस्ट्रोनोमी’ जर्नलमा प्रकाशित भएको छ।
प्रकाशित: ४ चैत्र २०८२, बुधबार
