काठमाडौं ।
अनुसन्धानकर्ताहरूले पृथ्वीको आयोनोस्फियरमा हुने परिवर्तनले पृथ्वीको सतहभित्र विद्युतीय बल उत्पन्न गरी कमजोर भू–भागलाई धक्का दिन सक्छ र त्यसले भूकम्प निम्त्याउन सक्छ भन्ने प्रस्ताव गरेका छन्।
सौर्य ज्वाला (सोलार फ्लेयर) ले प्रायः पृथ्वीको माथिल्लो वायुमण्डलमा असर पार्छ र सुन्दर अरोरा अर्थात् आकाशमा चम्किलो प्रकाश देखिन मद्दत गर्छ। अब वैज्ञानिकहरूले त्यही सौर्य ऊर्जाका विस्फोटहरूले भूकम्पलाई पनि प्रभाव पार्न सक्ने सुझाव दिएका छन्।
लाइभसाइन्सका अनुसार सौर्य ज्वाला पृथ्वीतर्फ विस्फोट भएपछि त्यसले पृथ्वीको आयोनोस्फियरमा रहेका आवेशित कणहरूको संरचना हल्का रूपमा परिवर्तन गर्न सक्छ। आयोनोस्फियर पृथ्वीको सतहभन्दा करिब ४०२ किलोमिटर माथि रहेको, विद्युतीय रूपमा आवेशित ग्यासले भरिएको वायुमण्डलीय तह हो।
नयाँ अध्ययनअनुसार, यस्ता परिवर्तनहरूले पृथ्वीको भूपर्पटीभित्रको विद्युतीय बललाई थोरै मात्रामा बदल्न सक्छ र भूकम्प हुन सक्ने भ्रंश (फल्ट) क्षेत्रको स्थिरतामा असर पार्न सक्छ।
यदि यो सम्बन्ध प्रमाणित भएमा अन्तरिक्ष मौसम र भूकम्प जोखिमबीच सम्बन्ध देखिनेछ जसलाई अहिले वैज्ञानिकहरूले खासै ध्यानमा राखेका छैनन्।
तर फेब्रुअरी ३ मा इन्टरनेसनल जर्नल अफ प्लाज्मा एनभाइरोनमेन्टल साइन्स एन्ड टेक्नोलोजीमा प्रकाशित उक्त अध्ययनको मोडेल अत्यन्तै सरल भएको भन्दै अन्य अनुसन्धानकर्ताहरूले आलोचना गरेका छन्। उनीहरूका अनुसार वास्तविक भौगोलिक जटिलताले यस्तो प्रभावलाई झण्डै शून्य बनाइदिन सक्छ।
पृथ्वी आकारको विद्युतीय परिपथ
पृथ्वी प्राकृतिक रूपमा उत्पन्न हुने विद्युतले भरिएको छ। विशेषगरी, भूपर्पटीमा उच्च दबाबमा रहेका चिरा (क्र्याक) भित्र अत्यधिक तातो र दबाबयुक्त पानी हुन्छ, जुन न त पूर्ण रूपमा तरल हुन्छ न ग्यास।
यस्तो अति गम्भीर तत्वमा धेरै आयनहरू हुन्छन्, जसले ती चिराहरूलाई क्यापासिटरजस्तै बनाउँछ र विद्युतीय ऊर्जा सञ्चय गर्न सक्षम बनाउँछ।
यही चिराहरू वा भ्रंशहरू भूकम्पको मुख्य क्षेत्र हुन्, किनकि यिनै स्थानमा टेक्टोनिक प्लेटहरू आपसमा ठोक्किन्छन् र सर्छन्। यस क्रममा यान्त्रिक ऊर्जा संचित हुन्छ र अन्ततः भूकम्पको रूपमा निस्कन सक्छ।
नयाँ अध्ययनमा अनुसन्धानकर्ताहरूले पृथ्वीको बाहिरी सतह र आयोनोस्फियरलाई एउटा ठूलो, चुहिने ब्याट्रीका दुई छेउको रूपमा मोडेल गरेका छन्। त्यसपछि उनीहरूले बाहिरी सतहको “क्यापासिटर” लाई आयोनोस्फियरसँग विद्युतीय क्षेत्रमार्फत जोडेको देखाएका छन्।
मोडेलअनुसार, सौर्य ज्वालाबाट आएका आवेशित कणहरूले पृथ्वीको आयोनोस्फियरमा रहेका इलेक्ट्रोनलाई तलतिर सार्छन् र तल्लो उचाइमा नकारात्मक आवेशको तह बनाउँछन्।
यसले पृथ्वीको भूपर्पटीभित्र रहेका आवेशहरूमा लाग्ने स्थिरविद्युतीय बल बढाउँछ र दबाबमा परिवर्तन ल्याउँछ। अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार, यस्तो दबाब परिवर्तन गुरुत्वाकर्षण वा ज्वारभाटाजस्ता बलहरूसँग तुलनायोग्य हुन सक्छ।
अर्थात्, भूपर्पटीमा बढेको स्थिरविद्युतीय बलले आसपासको चट्टानमा थप दबाब सिर्जना गर्छ र भ्रंशलाई सर्न प्रेरित गर्न सक्छ, जसले भूकम्प निम्त्याउन सक्छ।
परीक्षण गर्न कठिन
अनुसन्धानकर्ताहरूले २०२४ मा जापानको नोटो प्रायद्वीपमा आएको भूकम्प यस मोडेलसँग मेल खाने उदाहरण हुन सक्ने बताएका छन्, किनकि उक्त समय बलियो सौर्य ज्वाला सक्रियता देखिएको थियो। तर बाहिरी सतह र आयोनोस्फियरबीचको सम्बन्ध व्यवहारमा प्रमाणित गर्न निकै कठिन छ।
अमेरिकी भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण (यूएसजीएस) ले लामो समयदेखि भूकम्पहरू सूर्यको ११ वर्षे चक्रसँग स्पष्ट र दोहोरिने ढाँचामा सम्बन्धित नभएको बताउँदै आएको छ।
अर्को समस्या संयोगको हो। सौर्य ज्वाला र भूकम्प दुवै सामान्य घटनाहरू हुन्, त्यसैले प्रभाव नभए पनि कहिलेकाहीँ यी दुई एकै समयमा देखिन सक्छन्।
रुसको विज्ञान एकेडेमीका भूभौतिकशास्त्री भिक्टर नोभिकोभले अध्ययनको मोडेल अत्यधिक सरल भएको टिप्पणी गरेका छन्। उनका अनुसार चट्टानका धेरै तहहरूमा विद्युतीय सुचालकता कम हुन्छ, जसले विद्युतीय क्षेत्रलाई दबाएर भूकम्पमा योगदान दिन नदिन सक्छ। उनले “अवलोकन परिणामहरूले प्रस्तावित विचारलाई समर्थन गर्दैनन्” भनेर बताएका छन्।
यद्यपि अनुसन्धानकर्ताहरू अन्तरिक्ष मौसम र प्लेट टेक्टोनिक्सबीच सूक्ष्म सम्बन्ध खोज्न प्रयासरत छन्। अहिलेका लागि यो अध्ययनलाई सम्भावित मार्गको रूपमा हेर्न सकिन्छ, जसलाई थप अवलोकन र गहिरो विश्लेषणमार्फत परीक्षण गर्न सकिन्छ।
सूर्यले पृथ्वीका भ्रंशहरूलाई विश्वसनीय रूपमा हल्लाउन सक्छ कि सक्दैन भन्ने प्रश्न अझै खुला छ। साथै, यसले विज्ञासौर्य ज्वालाको आधारभूत नियम सम्झाउँछ — सम्बन्ध देखिनु नै कारण–परिणाम सम्बन्ध हुनु होइन।
प्रकाशित: ११ फाल्गुन २०८२, सोमबार
