काठमाडौं ।
खगोलशास्त्रीहरूले सौर्यमण्डलको छेउमा रहेको एक अनौठो अन्तरिक्ष पत्थरलाई नेपच्यूनसँग तालमेल मिलाउँदै नृत्य गरिरहेजस्तो गतिमा भेटेका छन्।
यो वस्तुलाई २०२० भीएन४० भनेर चिनिन्छ, र यो सौर्यमण्डलको टाढाको क्षेत्रमा पर्ने ट्रान्स-नेपच्यूनियन वस्तु (टीएनओ) समूहमा पर्छ। २०२० भीएन४० पहिलो यस्तो वस्तु हो जसको कक्षा सूर्यको वरिपरि नेपच्यूनले दस चक्कर लगाउँदा मात्र एउटा चक्कर पूरा हुन्छ।
नेपच्यूनको एक वर्ष पृथ्वीको हिसाबले १६४.८ वर्ष लामो हुन्छ, त्यसैले २०२० भीएन४० को एउटा वर्ष झण्डै १,६४८ पृथ्वी वर्ष — अर्थात् करिब १९,७७६ महिना — लामो हुन्छ।
शोध टोलीका अनुसार, यस्तो विचित्र तालबद्ध कक्षागत सम्बन्ध नेपच्यूनको गुरुत्वाकर्षण प्रभावले २०२० भीएन४० लाई अस्थायी रूपमा समात्दा उत्पन्न भएको हुनसक्छ। यस खोजबाट सौर्यमण्डलको छेउका शरीरहरूको गतिको अध्ययन गर्न वैज्ञानिकहरूलाई सहयोग पुग्नेछ।
“यो सौर्यमण्डलको बाहिरी भाग बुझ्नमा ठूलो फड्को हो,” सेन्टर फर एस्ट्रोफिजिक्स हार्भर्ड एण्ड स्मिथसोनियनकी टोली नेतृ रोजमेरी पाइकले बताइन्। “यसले नेप्च्यूनको प्रभाव पर्ने टाढाका क्षेत्रहरूमा पनि यस्ता वस्तुहरू पाइन्छन्, र यसले हामीलाई सौर्यमण्डलको विकासबारे नयाँ संकेत दिने देखाउँछ।”
२०२० भीएन४० को यस्तो तालमेलयुक्त गति एलआईडीओ (लार्ज इन्क्लिनेशन डिस्ट्यान्ट अब्जेक्ट्स) सर्वेक्षणबाट पत्ता लागेको हो। एलआईडीओले क्यानडा-फ्रान्स-हवाई टेलिस्कोप प्रयोग गर्छ, र आवश्यकता पर्दा जेमिनी अब्जरभेटरी तथा वाल्टर बाडे टेलिस्कोपबाट पनि सहयोग लिन्छ। यसको उद्देश्य सौर्यमण्डलको बाहिरी भागमा अनौठो कक्षायुक्त वस्तुहरू पत्ता लगाउनु हो।
“यस्ता अत्यधिक झुकेका, विशाल कक्षामा रहेका साना खगोलीय वस्तुहरू यत्रा धेरै छन् भन्ने थाहा पाउँदा अचम्म लाग्दो छ,” एलआईडीओ टोली सदस्य र युनिभर्सिटी अफ रेजिनाकी अनुसन्धानकर्ता सामन्था ललरले भनिन्।
२०२० भीएन४० को कक्षा सूर्यबाट औसत १४० खगोलीय एकाइ टाढा पर्छ। तर सबैभन्दा रोचक पक्ष भनेको यसको नेपच्यूनसँगको कक्षागत तालमेल हो।
अन्य धेरै ट्रान्स नेप्च्युनियन अब्जेक्ट्स टीएनओहरूले नेपच्यूनसँग सन्तुलन मिलाउँदै सूर्यको सबैभन्दा नजिक पुग्नेबेला छान्दछन्, जब नेप्च्यून सूर्यबाट सबैभन्दा टाढा एफेलियनमा हुन्छ। तर २०२० भीएन४० भने यस्तो तालमेल विपरीत, आफैँ पेरिहेलिअनमा हुँदा नेपच्यून पनि सूर्य नजिकै हुन्छ।
तर, यदि सौर्यमण्डललाई माथिबाट हेर्ने हो भने, २०२० भीएन४० नेपच्यूनभन्दा निकै तल झुकेको हुन्छ, त्यसैले यिनीहरू एकअर्कासँग नजिक भने हुँदैनन्। यही झुकावका कारण २०२० भीएन४० अरू तालमेलयुक्त टीएनओहरूसँग फरक देखिन्छ, जसले सामान्यतः सौर्यमण्डलको समतलमै रहन्छन्।
“यो नयाँ गति भनेको हामीलाई चिनेको जस्तो लागेको गीतमा अचानक एउटा लुकेको ताल भेटेजस्तै हो,” टोली सदस्य तथा यूसीएससीकी वैज्ञानिक रुथ मरे-क्लेले भनिन्। “यसले टाढा रहेका वस्तुहरू कसरी सर्छन् भन्ने सोचाइ नै परिवर्तन गर्न सक्छ।”
यस अनौठो कक्षाको खोजले अत्यधिक झुकेका कक्षायुक्त टीएनओहरूले नयाँ र अकल्पनीय किसिमको गति अपनाउन सक्ने देखाउँछ। अब २०२० भीएन४० जस्ता अरू वस्तुहरू खोज्ने प्रयास तीव्र हुने भएको छ, जसमा हालसालै सञ्चालनमा आएको भेरा सी रुबिन अब्जरभेटरीको भूमिका निकै महत्वपूर्ण हुने अपेक्षा गरिएको छ।
“यो त केवल सुरुवात हो,” प्लानेटरी साइन्स एन्स्टिच्युटकी टोली सदस्य क्याथ्रिन भल्कले भनिन्। “हामी सौर्यमण्डलको विगततर्फ एउटा नयाँ झ्याल खोल्दैछौं।” २०२० भीएन४० सम्बन्धी यो अनुसन्धान द प्लानेटरी साइन्स जर्नलमा जुलाई ७ मा प्रकाशित भएको हो।
प्रकाशित: ५ श्रावण २०८२, सोमबार
