काठमाडौं ।
एक हप्ता अघि पृथ्वीबाट २०० माइलभन्दा बढी उचाइमा रहेको, फ्रिज जत्रो आकारको एउटा स्याटेलाइट नासाको ५० करोड डलरको स्विफ्ट गामा-रे वेधशालालाई उद्धार गर्न जाने क्रममा अचानक नियन्त्रणबाहिर घुम्न थाल्यो।
स्थिति राम्रो देखिएको थिएन। ‘लिङ्क’ नामको यो अन्तरिक्षयान धेरै दिशामा एकैसाथ घुम्न थालेपछि जमिनबाट भरपर्दो सञ्चार कायम गर्न नसक्ने भयो र यसको घुमाइ रोक्ने प्रयास पनि कठिन बन्यो। दिशानियन्त्रणका लागि प्रयोग हुने यसको तीनमध्ये दुई वटा रियाक्सन ह्विलले पनि काम गर्न छोडे।
बीचबीचमा भएको रेडियो सम्पर्कमार्फत इन्जिनियरहरूले अन्तरिक्षयानको सूक्ष्म दिशानियन्त्रणका लागि प्रयोग हुने केही ‘कोल्ड ग्यास थ्रस्टर’मा समस्या रहेको पत्ता लगाए।
आर्सटेक्निकाका अनुसार लिङ्क उपग्रह ‘क्याटालिस्ट स्पेस टेक्नोलोजिज’ले निर्माण, स्वामित्व ग्रहण र सञ्चालन गरेको हो। यो स्याटेलाइट सेवा प्रदान गर्ने नयाँ कम्पनी हो, जसले नासासँग ३ करोड डलरको सम्झौता गरेर स्विफ्ट वेधशालासम्म पुग्ने, त्यसलाई समात्ने, कक्ष उचाल्ने र त्यसपछि वायुमण्डलमा प्रवेश गरी जलेर नष्ट हुने योजना बनाएको थियो।
संस्थाका अनुसार केही महिनापछि स्विफ्ट यति तल झर्नेछ कि क्याटालिस्टले उद्धार कार्य पूरा गर्न सक्नेछैन। नासाले आफ्नो कुनै उपग्रहको सेवा गर्न निजी कम्पनीसँग सम्झौता गरेको यो पहिलो पटक हो।
अन्तरिक्ष एजेन्सीले क्याटालिस्टलाई यो अभियान तयार गर्न एक वर्षभन्दा कम समय दिएको थियो। लिङ्क उपग्रह जुलाई ३ मा स्विफ्टतर्फ प्रस्थान गरेको थियो र गत शनिबारसम्म अभियान अधिकांश रूपमा योजनाअनुसार नै अघि बढिरहेको थियो।
“यो घटना हुँदा हामी सञ्चार नभएको समयको एउटा पासमा थियौं,” क्याटालिस्टका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत घोनही लीले अन्तर्वार्तामा भने। “त्यसअघि भने अन्तरिक्षयान पूर्ण रूपमा स्थिर अवस्थामा थियो।”
डेन्भर नजिकको नियन्त्रण केन्द्रबाट काम गरिरहेको क्याटालिस्टको टोलीले लिङ्क उपग्रहलाई पुनः नियन्त्रणमा ल्याउन र समस्या समाधान गर्न तुरुन्त प्रयास सुरु गर्यो।
अन्तरिक्षयानका अन्य प्रणालीहरू भने सामान्य अवस्थामा रहनु राम्रो पक्ष थियो। यसमा विद्युत् आपूर्ति, तीन वटा जेनन इन्धन प्रयोग गर्ने विद्युतीय थ्रस्टर, साथै स्विफ्टलाई समात्न आवश्यक हुने भेटघाट र रोबोटिक प्रणालीहरू सुरक्षित थिए।
आर्सले शुक्रबार दिउँसो क्याटालिस्टका प्रमुख कार्यकारी लीसँग कुरा गरेको थियो, त्यतिबेला कम्पनीको टोली अन्तरिक्षयानलाई स्थिर बनाउने काममा जुटिरहेको थियो। पहिलो चरणमा उपग्रहका प्लाज्मा इन्जिन प्रयोग गरेर यसको घुमाइ बिस्तारै घटाउने योजना थियो।
यी इन्जिन मुख्य रूपमा कक्षा उचाल्न बनाइएका भए पनि दुई-अक्षीय गिम्बलमार्फत धकेल्ने दिशा परिवर्तन गर्न सकिने भएकाले दिशानियन्त्रणका लागि पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ।
लिङ्कको विद्युतीय प्रणोदन प्रणाली निकै प्रभावकारी भए पनि यसको धकेल्ने शक्ति कम भएकाले उपग्रहलाई पूर्ण रूपमा नियन्त्रणमा ल्याउन आवश्यक बल सिर्जना गर्न समय लाग्छ।
“हामीले थ्रस्टरलाई घुमाइको विपरीत दिशामा प्रयोग गरेर त्यसरी नै दिशानियन्त्रण गर्न सफल भएका छौं, र यो निकै प्रभावकारी भएको छ,” लीले भने।
अहिलेसम्म यो उपाय सफल भएको छ। शुक्रबारसम्म अन्तरिक्षयानको घुम्ने गति प्रतिक्षण करिब ९ डिग्रीबाट घटेर करिब ४ डिग्रीमा पुगेको थियो। अधिकारीहरूले यसलाई अझ कम गर्ने आशा गरेका छन्, जसले उपग्रहसँगको सञ्चार सुधार गर्न मद्दत गर्ने बुझिएको छ।
“जब हामी अझ स्थिर अवस्थामा पुग्छौं र उच्च गतिको सञ्चार सम्भव हुन्छ, त्यसपछि अन्तरिक्षयानको अवस्थासम्बन्धी सबै विस्तृत तथ्यांक पृथ्वीमा पठाउन सक्नेछौं,” लीले भने। “हामीलाई रियाक्सन ह्विल, थ्रस्टर र अन्य प्रणालीहरूको अवस्था थाहा छ। त्यसैले हाम्रो गाइडेन्स, नेभिगेसन र कन्ट्रोल (जीएनसी) टोलीले नासासँग मिलेर नियन्त्रण गर्ने सबै एल्गोरिदम फेरि तयार गरिरहेको छ, ताकि अन्तरिक्षयान स्थिर भएपछि नयाँ नियन्त्रण प्रणाली प्रयोग गर्न सकियोस्।”
उनका अनुसार क्याटालिस्टले पछि गएर काम नगरेका दुई रियाक्सन ह्विल पनि पुनः सञ्चालनमा ल्याउन सक्ने सम्भावना छ। तर अहिलेको प्राथमिकता भने बाँकी रहेको एउटा रियाक्सन ह्विल र थ्रस्टरको संयोजनबाट दिशानियन्त्रण गर्न सक्ने नयाँ एल्गोरिदम उपग्रहमा पठाएर नियन्त्रण पुनःस्थापना गर्नु हो।
गत साताको अन्त्यमा लिङ्कमा आएको आपत्कालीन अवस्थाको कारण के थियो भन्नेबारे इन्जिनियरहरू अझै निश्चित छैनन्। यो उपग्रहभित्रकै कुनै समस्या हुन सक्छ वा अन्तरिक्षमा रहेको फोहोरसँग ठोक्किएको पनि हुन सक्छ। लीका अनुसार, उपग्रहमा रहेका दुई वटा क्यामेराले नियन्त्रण स्थिर भएपछि क्षतिको संकेत खोज्नेछन्।
जे कारण भए पनि लिङ्क नियन्त्रणबाहिर घुम्न थालेपछि क्याटालिस्टको नियन्त्रण टोलीले २४ घण्टाभन्दा बढी समयसम्म यससँग सम्पर्क गुमाएको थियो। त्यसपछि उपग्रहले आफैंलाई पुनः सुरु गर्यो, जसरी त्यसलाई डिजाइन गरिएको थियो।
“यसमा पहिलेदेखि नै सुरक्षा प्रणाली राखिएको थियो, जसले भन्यो, ‘यदि २४ घण्टासम्म कसैबाट सम्पर्क आएन भने केही समस्या भएको हुनुपर्छ। म आफैं पावर बन्द गरेर फेरि सुरु गर्छु,’” लीले भने। “यो प्रणाली पहिलेदेखि नै बनाइएको हो। तर यो बन्द हुने प्रक्रिया व्यवस्थित थिएन। यसले सबै प्रणाली एकैचोटि बन्द गरिदियो, जसको असर रियाक्सन ह्विलजस्ता संवेदनशील प्रणालीमा पनि पर्यो।
“यसका कारण तापक्रम अचानक धेरै बढ्यो, जसले रियाक्सन ह्विल नियन्त्रण गर्ने विद्युतीय सर्किट अत्यधिक तातियो र अन्ततः ती काम गर्न नसक्ने अवस्थामा पुगे,” लीले भने।
अन्तरिक्षयानका कोल्ड ग्यास थ्रस्टरमा देखिएको समस्या भने “अर्कै कारण” भएको जस्तो देखिएको लीले बताए। तर अन्तिम निष्कर्ष निकाल्न आवश्यक सबै तथ्यांक इन्जिनियरहरूसँग अझै छैन।
यद्यपि लीले क्याटालिस्टले अगस्टको अन्त्यतिर लिङ्कलाई नासाको स्विफ्ट वेधशालातर्फ अघि बढाउने लक्ष्य अझै कायम रहेको बताए।
“हामी यो अभियान पूरा गर्न पूर्ण रूपमा प्रतिबद्ध छौं,” लीले भने। “हामी नासासँग मिलेर काम गरिरहेका छौं। म भर्खरै उनीहरूको नियन्त्रण टोलीसँगको प्राविधिक बैठकबाट आएको हुँ, जहाँ हामी एल्गोरिदमको समीक्षा गरिरहेका थियौं।
अहिले बाँकी रहेको एउटा रियाक्सन ह्विल, बाँकी थ्रस्टर र विद्युतीय प्रणोदन प्रणाली प्रयोग गरेर अन्तरिक्षयानलाई तीन-अक्षीय नियन्त्रणमा फर्काउन नसकिने कुनै कारण देखिएको छैन।
“यो सुरुदेखि हामीले सोचेको नियन्त्रण प्रणाली भने होइन। तर अहिले उपलब्ध प्रणालीले पर्याप्त स्थिरता र नियन्त्रण दिने देखिएको छ,” लीले भने। “यसका आधारमा हामी स्विफ्टसम्म पुग्न सक्ने, केही दर्जन मिटरको दूरीबाट त्यसको निरीक्षण गर्न सक्ने विश्वास गर्छौं। अहिलेसम्म औपचारिक मूल्याङ्कन गरिएको छैन, तर स्विफ्टलाई समात्ने, वा समात्ने प्रयास गर्ने सम्भावना अझै पनि बलियो रहेको हाम्रो विश्वास छ।”
प्रकाशित: १८ श्रावण २०८३, सोमबार
