काठमाडौं ।
इलन मस्कले पृथ्वीमा सौर्य ऊर्जाप्रतिको विश्वास छोडेका हुन् त? यस साता सार्वजनिक गरिएको स्पेसएक्सको आईपीओ फाइलिङ हेर्दा त्यस्तै देखिन्छ।
मस्कसँग सम्बन्धित गतिविधि नजिकबाट नहेर्नेहरूका लागि, टेस्लाले विगतमा चार वटा मास्टर प्लान सार्वजनिक गरिसकेको छ। ती योजनाका विवरण फरक भए पनि मुख्य उद्देश्य अर्थतन्त्रलाई विद्युतीकरण गर्नु नै थियो।
पहिलो मास्टर प्लानमा मस्कले “खनिज इन्धन उत्खनन र जलाउने अर्थतन्त्रबाट सौर्य-विद्युत अर्थतन्त्रतर्फको रूपान्तरणलाई तीव्र बनाउने” उद्देश्य रहेको बताएका थिए।
तर पछिल्लो समय मस्कको अर्को कम्पनी एक्सएआईले प्राकृतिक ग्यास टर्बाइन प्रयोग गरेर आफ्ना डाटा सेन्टर सञ्चालन गरिरहेको छ। कम्पनीले थप २.८ अर्ब डलर बराबरका ग्यास टर्बाइन किन्ने योजना बनाएको छ, जसले यसको एआई सञ्चालनमा जीवाश्म इन्धनको भूमिका अझ बलियो बनाउनेछ।
स्वच्छ ऊर्जामार्फत आफ्नो व्यापार साम्राज्य बनाएका मस्कका लागि यो परिवर्तन चासोको विषय बनेको छ। मस्क आफ्ना कम्पनीहरूलाई एकअर्काबाट खरिद गर्न निर्देशन दिन पनि पछि पर्दैनन्।
स्पेसएक्सले १,२७९ वटा साइबरट्रक खरिद गर्न १३ करोड १० लाख डलर खर्च गरेको थियो भने एक्सएआईले पछिल्ला दुई वर्षमा टेस्लाका मेगाप्याक ब्याट्री प्रणालीमा ६९ करोड ७० लाख डलर खर्च गरिसकेको छ। तर अहिलेसम्म एक्सएआईले टेस्लाबाट उल्लेखनीय संख्यामा सौर्य प्यानल खरिद गरेको छैन।
स्पेसएक्सको फाइलिङमा सौर्य ऊर्जा उल्लेख भए पनि त्यो मुख्य रूपमा अन्तरिक्षसँग सम्बन्धित छ। कम्पनीले अन्तरिक्षमा आधारित सौर्य ऊर्जालाई डाटा सेन्टरको भविष्यको ऊर्जा स्रोतका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। पृथ्वीमा आधारित सौर्य ऊर्जा भने एक्सएआईका डाटा सेन्टरका लागि नभई अन्तरिक्षीय सौर्य ऊर्जा किन राम्रो हो भन्ने देखाउन मात्र उल्लेख गरिएको छ।
टेकक्रञ्चका अनुसार मस्क र सिलिकन भ्यालीका अन्य अधिकारीहरू अन्तरिक्षमा आधारित सौर्य ऊर्जाप्रति आकर्षित भएको कुरा नयाँ होइन। स्पेसएक्सका अनुसार अन्तरिक्षमा रहेका सौर्य प्यानलले २४ घण्टा प्रकाश पाउने भएकाले पृथ्वीका प्यानलभन्दा पाँच गुणाभन्दा बढी ऊर्जा उत्पादन गर्न सक्छन्। पृथ्वीमा एआई डाटा सेन्टरविरुद्ध विरोध बढ्दै गएपछि मस्कजस्ता अधिकारीहरूले अन्तरिक्षमै डाटा सेन्टर राख्ने सम्भावना सोच्न थालेका छन्।
तर डाटा सेन्टरलाई कक्षामा पठाउने लागत घटाउन सके पनि यसको आर्थिक पक्ष चुनौतीपूर्ण रहने देखिन्छ। स्टारलिङ्क उपग्रहका लागि आवश्यक विद्युत लागत पृथ्वीमा रहेका डाटा सेन्टरको तुलनामा धेरै महँगो छ। साथै अन्तरिक्षको कठिन वातावरणबाट चिपहरू सुरक्षित राख्नु पनि सजिलो वा सस्तो हुने छैन। एआई प्रशिक्षणलाई धेरै उपग्रहमा विभाजन गर्न सकिन्छ वा सकिँदैन भन्ने पनि स्पष्ट छैन।
मस्कले हालका एक्सएआईडाटा सेन्टरलाई अस्थायी समाधानका रूपमा हेरेको हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ। स्पेसएक्सले केही वर्षमै गिगावाट क्षमताका सर्भर अन्तरिक्षमा पठाउन सकेपछि पृथ्वीमा रहेका डाटा सेन्टर र प्राकृतिक ग्यास टर्बाइन हटाउने सोच मस्कको हुन सक्छ। तर त्यसो हुन नसक्ने जोखिम पनि उत्तिकै छ।
मस्कलाई स्थानीय विरोध मात्र होइन, एआईका कारण बढ्दो कम्प्युटिङ मागप्रति पनि चिन्ता रहेको देखिन्छ। फाइलिङभर “टेरावाट स्तरको वार्षिक एआई कम्प्युट वृद्धि” को उल्लेख गरिएको छ, जसलाई पूरा गर्न विशाल ऊर्जा आवश्यक पर्ने कम्पनीको तर्क छ। अहिले विश्वभरका सबै डाटा सेन्टरले करिब ४० गिगावाट ऊर्जा प्रयोग गरिरहेका छन्।
कम्पनीका अनुसार पृथ्वीमा उपलब्ध ऊर्जा आपूर्ति सीमित भएकाले डाटा सेन्टरको मागबारे गरिएका बाह्य अनुमान वास्तविकताभन्दा कम हुन सक्छन्।
हाल मानव सभ्यताले वार्षिक करिब ३५ हजार टेरावाट-घण्टा ऊर्जा प्रयोग गर्छ, जुन निरन्तर रूपमा करिब ४ टेरावाट बराबर हो। एआईका कारण ऊर्जा माग तीव्र रूपमा बढिरहेको हुन सक्छ, तर त्यो वृद्धि यस्तै रहन्छ वा स्थिर हुन्छ भन्ने अहिले स्पष्ट छैन।
तर समस्या फेरि पृथ्वीमै फर्किन्छ। सौर्य प्यानल ट्रकमार्फत ढुवानी गर्नु अन्तरिक्षमा पठाउनुभन्दा कम ऊर्जा खर्चिलो हुने सम्भावना छ। साथै अन्तरिक्षमा प्रयोग हुने सौर्य प्यानल अभूतपूर्व स्तरमा उत्पादन गर्नुपर्ने हुन्छ। यी असम्भव चुनौती होइनन्, तर पृथ्वीमै सौर्य ऊर्जाको सम्भावना अझै पूर्ण रूपमा उपयोग भइसकेको छैन।
तीन वर्षअघि मात्र टेस्लाले “मास्टर प्लान पार्ट ३” सार्वजनिक गर्दै जीवाश्म इन्धन हटाउने योजना प्रस्तुत गरेको थियो। त्यसको राम्रो सुरुवात एक्सएआईका डाटा सेन्टरबाट हुन सक्ने टिप्पणी गरिएको छ।
प्रकाशित: ११ जेष्ठ २०८३, सोमबार
