काठमाडौं ।
आर्टेमिस २ नासाको यस्तो अन्तिम चन्द्र अभियान हुने सम्भावना छ जसमा सिलिकन भ्यालीका कम्पनीहरूको ठूलो सहयोग छैन। स्पेसएक्सले आफ्नो आईपीओ सुरु गरेकै दिन अमेरिकाले ५४ वर्षपछि पहिलो पटक अन्तरिक्ष यात्रीलाई चन्द्रमातर्फ पठायो।
यो समय मिल्नु पनि अर्थपूर्ण रहेको देखिएको छ किनकि सम्भवतः नासाले डीप स्पेसमा मानिस पठाउँदा भेन्चर क्यापिटलबाट आएका प्रविधि कम्पनीहरूको ठूलो सहयोग बिना प्रयास गरिरहेको यो नै अन्तिम पटक हुन सक्छ।
टेकक्रञ्चका अनुसार नासाको हालको चन्द्र अभियानको सुरुवात जर्ज डब्लू बुशको प्रशासनकालदेखि भएको हो, जहाँ चन्द्रमामा फर्कन ‘ओरियन’ नामको अन्तरिक्षयान र ठूलो रकेट विकास सुरु गरिएको थियो। सन् २०१० सम्म आइपुग्दा यो परियोजना बजेटभन्दा धेरै महँगो भयो र घटाइयो, साथै निजी कम्पनीहरूले नयाँ कक्षीय रकेट बनाउने कार्यक्रमसँग जोडियो।
यस निर्णयले स्पेसएक्सलाई जोगाउने खालको ठेक्का दिलायो र अन्तरिक्ष प्रविधिमा ठूलो लगानी भित्र्यायो। साथै यही प्रक्रियाबाट ‘स्पेस लन्च सिस्टम (एसएलएस)’ रकेट विकास भयो जसले अहिले तीन अमेरिकी र एक क्यानाडेली अन्तरिक्ष यात्रीलाई चन्द्रमाको परिक्रमा गराएर फर्काउने काम गरिरहेको छ।
एसएलएस अहिले सञ्चालनमा रहेको संसारकै सबैभन्दा शक्तिशाली रकेट हो। यसले यसअघि एक पटक मात्र उडान भरेको थियो, जब यसले खाली ‘ओरियन’ अन्तरिक्षयानलाई परीक्षणका लागि चन्द्रमाको वरिपरि पठाएको थियो। अहिलेको ऐतिहासिक मिशनले मानिसले सौर्यमण्डलमा पुगेको सबैभन्दा टाढाको दूरीको कीर्तिमान बनाउनेछ।
तर अर्को चरणमा भने दबाब स्पेसएक्स वा ब्लू ओरिजिनमाथि पर्नेछ। यी दुई कम्पनीबीच चन्द्रमाको सतहमा मानिस झार्ने प्रतिस्पर्धा भइरहेको छ।
एसएलएस र ओरायन पुराना ठेकेदार बोइङ र लकहीड मार्टिनले बनाएका हुन्, जसमा युरोपको एयरबस डिफेन्स एण्ड स्पेसले पनि सहयोग गरेको थियो। तर यी परियोजना महँगा, ढिलो र बजेटभन्दा बाहिर गए, जबकि स्पेसएक्स ले सस्ता पुनः प्रयोग गर्न मिल्ने रकेटहरू उडाउँदै निजी अन्तरिक्ष क्षेत्रमा ठूलो लगानी भित्र्यायो।
सन् २०१९ मा नासा ले फेरि चन्द्रमातर्फ फर्कने निर्णय गर्दा एसएलएस र ओरायनलाई नै निरन्तरता दिनुपर्ने अवस्था भयो।
तर एउटा महत्वपूर्ण कुरा अभावमा थियो—अन्तरिक्षबाट चन्द्रमाको सतहसम्म अन्तरिक्ष यात्री झार्ने यान। नासा ले यो काम नयाँ पुस्ताका निजी अन्तरिक्ष कम्पनीलाई दिने निर्णय गर्यो। यसका लागि फायरफ्लाई एरोस्पेस र इन्टुइटिभ मशिन्जजस्ता कम्पनीहरूलाई रोबोटिक ल्यान्डर पठाउन जिम्मा दिइयो।
स्पेसएक्स ले आफ्नो ‘स्टारशिप’ रकेटलाई ल्यान्डरको रूपमा प्रयोग गर्ने प्रस्ताव राख्यो र सन् २०२१ मा यो काम पायो। तर यो निर्णय विवादास्पद बन्यो, किनकि यति ठूलो यानलाई चन्द्रमासम्म लैजान धेरै पटक रकेट उडाएर इन्धन भर्नुपर्छ। अन्तरिक्षयान तयार हुन ढिलो भएपछि नासा ले चन्द्र अवतरणको योजना पछाडि सार्नुपर्यो।
नासाका पूर्व प्रमुख जिम ब्राइडेन्स्टाइनले गत वर्ष कंग्रेसमा भनेका थिए, “यदि विकल्प भएको भए यस्तो संरचना कुनै पनि नासा प्रशासकले रोज्ने थिएन।”
सन् २०२३ मा ब्लू ओरिजिनलाई पनि आफ्नो मानव ल्यान्डिङ सिस्टम बनाउन कार्यक्रममा समावेश गरियो।
अहिले नासा ले प्रतिस्पर्धात्मक परीक्षण गर्ने योजना बनाएको छ। सन् २०२७ मा ओरायनले कक्षामा ल्यान्डरसँग जडान गर्ने परीक्षण गरिनेछ र त्यसपछि २०२८ मा सम्भावित अवतरण गरिनेछ। यसले स्पेसएक्सको स्टारशिप परीक्षण र ब्लू ओरिजिनको योजनामाथि थप दबाब बढाउनेछ।
यस वर्ष नयाँ नासा प्रशासक ज्यारेड इसाकम्यान को नेतृत्वमा कार्यक्रममा ठूलो परिवर्तन गरिएको छ। ईलन मस्कको समर्थनमा अघि बढेका उनी २०२५ को अन्त्यमा पदमा आएका हुन् र चन्द्रमामा फर्कने योजनाबारे कठिन निर्णयहरूको सामना गरिरहेका छन्।
मार्चमा इसाकम्यानले ‘गेटवे’ नामक चन्द्र अन्तरिक्ष स्टेशन बनाउने योजना र एसएलएस मा महँगो सुधार गर्ने योजना खारेज गरे। अब उनी निजी अन्तरिक्ष कम्पनीहरूको नयाँ पुस्तामाथि बढी निर्भर भएका छन्। यसैबीच चीनले २०३० सम्म आफ्ना नागरिकलाई चन्द्रमामा पठाउने लक्ष्यसहित अघि बढिरहेको छ, जसले कुनै पनि ढिलाइ वा त्रुटिलाई भू-राजनीतिक दृष्टिले महत्वपूर्ण बनाउनेछ।
इलेक्ट्रिक कार वा रोबोटिक्स जस्ता क्षेत्रमा सिलिकन भ्यालीले चिनियाँ कम्पनीलाई पछि पार्न नसकेको अवस्थामा, अन्तरिक्ष क्षेत्र अब यस्तो ठाउँ बनेको छ जहाँ यसले आफ्नो प्रविधिगत अग्रता कायम गर्न सक्छ।
प्रकाशित: २१ चैत्र २०८२, शनिबार
