काठमाडौं ।
पृथ्वीको सतह धेरै सक्रिय र परिवर्तनशील छ। यहाँ पर्वतहरू उठ्छन्, महाद्वीपहरू जोडिन्छन् र छुट्टिन्छन्, र भूकम्पहरूले जमिन हल्लाउँछ। यी सबै प्रक्रियाहरू टेक्टोनिक प्लेटहरूको गतिका कारण हुन्छन्, जसमा पृथ्वीको बाहिरी सतहका ठूला टुक्राहरू क्रमशः सर्दै जान्छन्।
यस टेक्टोनिक प्लेटहरूको गति नै जीवनको अस्तित्वको एउटा मुख्य कारण हुन सक्छ। पृथ्वी नै एकमात्र ज्ञात ग्रह हो जहाँ टेक्टोनिक प्लेटहरूको गति हुन्छ, र संयोगवश यो जीवन भएको एक मात्र ग्रह पनि हो। अधिकांश वैज्ञानिकहरू यसलाई संयोग मान्दैनन्।
टेक्टोनिक प्लेटहरूको गति पृथ्वीको बाहिरी सतह र वायुमण्डलबाट कार्बनलाई पृथ्वीको मध्य तह अर्थात् म्यान्टलमा तान्छ, जसले पृथ्वीको जलवायुलाई स्थिर बनाउँछ। साथै, यस प्रक्रियाले जीवनलाई सहयोग गर्ने खनिज र अणुहरूलाई सतह नजिक ल्याउँछ। यी सबै कारणहरूले गर्दा समुद्रको गहिराइदेखि उच्च पहाडसम्म जीवन फस्टाउन सक्ने वातावरण तयार भएको छ।
स्पेस डटकमका अनुसार वैज्ञानिकहरूले टेक्टोनिक प्लेटहरू कहिले र किन सुरु भए भन्ने अझै पनि थाहा पाउन सकेका छैनन् जसले गर्दा जीवनको विकास र विविधतामा यसको भूमिकालाई पूर्ण रूपमा बुझ्न कठिन भएको छ।
केही अनुसन्धानकर्ताहरूको विचारमा, प्लेटहरूको गति लगभग ७० करोड वर्ष पहिले सुरु भएको थियो, जब साधारण बहुकोशीय जीवहरू पहिले नै अस्तित्वमा थिए। अरूले भनेको छ कि पृथ्वीको प्लेटहरू पहिलो पटक चिरा पर्दा केवल एककोशीय जीव मात्र थिए।
अझ रोचक कुरा के छ भने, नयाँ प्रविधिहरूको प्रयोगले वैज्ञानिकहरूलाई विगतको अझ गहिराइमा पुगेर अध्ययन गर्न सम्भव बनाएको छ। केही वैज्ञानिकहरू अब तर्क गरिरहेका छन् कि टेक्टोनिक प्लेटहरू पृथ्वीको निर्माणको केही समय पछि नै सुरु भएका थिए — सायद जीवनको उत्पत्ति हुनु अघि नै।
यदि यो धारणा सही हो भने, यसले संकेत गर्न सक्छ कि सबैभन्दा प्रारम्भिक जीवन पनि सक्रिय ग्रहमा विकसित भयो, जसले जीवनको खोजीमा टेक्टोनिक प्लेटहरू महत्त्वपूर्ण हुन सक्छन् भन्ने कुरा देखाउँछ।
“दीर्घकालीन इतिहास बुझ्नका लागि हाम्रो आफ्नै ग्रहको अध्ययन गर्नु एक मात्र भरपर्दो तरिका हो,” पेनसिलभेनिया राज्य विश्वविद्यालयका भूवैज्ञानिक जेसी राइमिंक भन्छन्, जो प्रारम्भिक पृथ्वीको इतिहास अध्ययन गर्छन्। “हामीले कुनै पनि बाह्य ग्रह (एक्सोप्लानेट) को डेटा बुझ्नुअघि ग्रहको जीवन चक्रलाई राम्ररी बुझ्न आवश्यक छ।”\
प्रमाणहरूको विनाश
पृथ्वी मात्र यस्तो ग्रह हो जसको टेक्टोनिक प्लेटहरू चक्काजस्तो फिट हुन्छन् र बम्पर कारजस्तो ठोक्किन्छन् र अलग हुन्छन्। सौर्यमण्डलका अरू चट्टानी ग्रहहरूमा भने “स्ट्याग्नेन्ट लिड” वा “सिंगल लिड” टेक्टोनिक्स भनिने भूवैज्ञानिक संरचना हुन्छ, जसमा एकल, कडा आवरणको क्रस्ट हुन्छ।
टेक्टोनिक प्लेटहरूमा पृथ्वीको टुक्राहरू, प्यानकेकजस्ता चिरा परेको क्रस्ट र माथिल्लो म्यान्टलको टुक्राहरू, तल्लो भागमा रहेको तातो र अधिक चलायमान म्यान्टलमा सर्छन्।
नयाँ क्रस्ट मिड-ओसियन रिजहरूमा बन्छ, जहाँ छुट्टिने प्लेटहरू बीचको खाली ठाउँले म्यान्टलबाट म्याग्मा माथि उठ्नको लागि ठाउँ दिन्छ। यस भूवैज्ञानिक सन्तुलन प्रक्रियामा, घना महासागरीय क्रस्ट नष्ट हुन्छ सबडक्शन क्षेत्रहरूमा, जहाँ एउटा प्लेट अर्को प्लेटमुनि सर्छ।
सबैभन्दा पुरानो ज्ञात महासागरीय क्रस्टको अंश, जुन भूमध्यसागरमा फेला परेको छ, मात्र ३४ करोड वर्ष पुरानो छ। यो प्लेट टेक्टोनिक्स कहिले सुरु भयो भन्ने निर्धारण गर्नको लागि निकै नयाँ रहेको स्पेस डटकमले उल्लेख गरेको छ।
महाद्वीपीय क्रस्ट भने महासागरीय क्रस्टभन्दा हल्का हुन्छ र सबडक्शनले गर्दा हुने विनाशमाथि तैरिरहेको हुन्छ। तर पनि, पृथ्वीको प्रारम्भिक दिनहरूबाट धेरै थोरै मात्र बाँकी छ, र जे बाँकी छ त्यो पनि क्षय र विकृत भएको छ।
आज सतहमा रहेका चट्टानहरू मध्ये ७% भन्दा कम मात्र २.५ अर्ब वर्षभन्दा पुराना छन्। यदि हामी ४.०३ अर्ब वर्षभन्दा पहिलाको हाडियन युगमा फर्कन्छौं भने, चट्टानको प्रमाण पुरै हराइसकेको छ। पृथ्वीको पहिलो आधा अर्ब वर्षमा बसाल्टको कुनै पनि अंश बाँकी छैन।
यस निरन्तर ग्रहको पुनर्चक्रण प्रक्रियाका कारण, टेक्टोनिक प्लेटहरूको सबडक्शन क्षेत्रहरूमा मात्र बन्ने चट्टानहरूको प्राचीनतम असन्दिग्ध प्रमाण लगभग ७० करोड वर्ष पुरानो छ।
अर्को महत्वपूर्ण प्रमाण भनेको महासागरीय क्रस्टका टुक्राहरू सबडक्शनको सुरुवातमा महाद्वीपीय क्रस्टमा थिचिएको अवस्थामा पाइने हो, जुन विश्वभर लगभग ९० करोड वर्षअघि देखा परेको थियो। यस भूवैज्ञानिक समयमा, समुद्री स्पञ्जहरू र कुम जेलीहरूजस्ता बहुकोशीय जनावरहरू मात्र विकास हुँदै थिए।
केही भूवैज्ञानिकहरूले टेक्टोनिक प्लेटहरू यो समयदेखि मात्र सक्रिय भएका विचार व्यक्त गर्छन्। तर धेरैजसोले टेक्टोनिक प्लेटहरू पहिले नै आर्कियन युगमा सुरु भएका थिए, जुन ४ अर्ब वर्षदेखि २.५ अर्ब वर्ष अघिसम्म चलेको थियो भन्ने विश्वास गर्छन्। यसलाई प्रमाणित गर्ने आधार प्रायः चट्टानहरूको रासायनिक विश्लेषणमा आधारित छ।
उदाहरणका लागि, लगभग ३ अर्ब वर्षअघि, धेरै क्रस्ट पग्लिएर पुनः बनाएको संकेतहरू छन्, जसले म्यान्टलबाट सिधै क्रस्ट बन्ने प्रक्रियाभन्दा फरक देखाउँछ। लगभग ३.८ अर्ब वर्षअघि, पृथ्वीका सबैभन्दा पुराना खनिजहरूको रसायनमा परिवर्तन आएको देखिन्छ, जसले स्थिर र लामो समय टिक्ने क्रस्टबाट छोटो समय टिक्ने र आधुनिक जस्तै देखिने क्रस्टमा परिवर्तन भएको संकेत दिन्छ, जुन सम्भवतः सबडक्शनको सुरुवातको सूचक हुन सक्छ।
यद्यपि एकल सहमति भएको मिति छैन, आर्कियन युगलाई पृथ्वीमा ठूला भूवैज्ञानिक परिवर्तनहरू भइरहेको समयको रूपमा आशाजनक मानिन्छ।
“यसले एकदमै महत्वपूर्ण परिवर्तनको संकेत दिन्छ,” हार्वर्ड विश्वविद्यालयकी पृथ्वी र ग्रह वैज्ञानिक नाद्या ड्राबोनले भनिन्, जसले छोटो समय टिक्ने क्रस्टतर्फको परिवर्तनको अध्ययनको नेतृत्व गरेकी थिइन्।
प्रकाशित: २६ कार्तिक २०८१, सोमबार
