काठमाडौं ।
नासाले आर्टेमिस–३ अन्तर्गत चन्द्रमामा अवतरण गर्ने यानको परीक्षण उडानबारे अहिलेसम्मकै विस्तृत जानकारी सार्वजनिक गरेको छ।
अमेरिकी अन्तरिक्ष निकाय नासाले अक्टोबर २३ मा केनेडी स्पेस सेन्टरमा आयोजित पत्रकार सम्मेलनमा आर्टेमिस–३ को विस्तृत सञ्चालन योजना सार्वजनिक गरेको हो।
यस क्रममा नासाले आफ्नो चन्द्र अभियानका लागि यो उडान कति महत्त्वपूर्ण छ र यसलाई सफल बनाउन कति चुनौतीपूर्ण हुनेछ भन्ने विषयमा जोड दिएको थियो।
“हामी विश्वका तीन शक्तिशाली रकेट प्रक्षेपण गर्दैछौँ। यो अहिलेसम्म सञ्चालन गरिएका प्रक्षेपण अभियानमध्ये सम्भवतः सबैभन्दा जटिल हुनेछ,” नासाको आर्टेमिस कार्यक्रमका व्यवस्थापक जेरेमी पार्सन्सले दुई घण्टाभन्दा लामो समय चलेको पत्रकार सम्मेलनमा भने।
स्पेस डटकमका अनुसार ती तीन रकेट नासाको स्पेस लन्च सिस्टम (एसएलएस), स्पेसएक्सको स्टारसिप र ब्लु ओरिजिनको न्यु ग्लेन हुन्। यी सबै रकेट फ्लोरिडाको स्पेस कोस्टबाट प्रक्षेपण गरिनेछन्।
योजना अनुसार सबै काम भएमा सबैभन्दा पहिले न्यु ग्लेन प्रक्षेपण हुनेछ। यसले ब्लु ओरिजिनको ब्लु मुन चन्द्रयानलाई पृथ्वीको न्यून कक्षमा पुर्याउनेछ। त्यसपछि एसएलएस प्रक्षेपण हुनेछ, जसले नासाका अन्तरिक्ष यात्री र्यान्डी ब्रेस्निक, आन्द्रे डगलस र फ्र्याङ्क रुबियो तथा युरोपेली अन्तरिक्ष निकायका लुका पार्मिटानोलाई ओरियन अन्तरिक्षयानमा राखेर अन्तरिक्षमा लैजानेछ।
पार्सन्सका अनुसार एसएलएसले ओरियनलाई अत्यधिक अण्डाकार कक्षमा पुर्याउनेछ। उक्त कक्ष पृथ्वीबाट सबैभन्दा नजिक हुँदा १८ माइल (२९ किलोमिटर) र सबैभन्दा टाढा हुँदा १,१२२ माइल (१,८०६ किलोमिटर) हुनेछ। त्यसपछि अन्तरिक्षयान आफैँले आफ्नो कक्षा परिवर्तन गरी पृथ्वीबाट करिब ३४५ माइल (५५५ किलोमिटर) उचाइमा पुग्नेछ।
“यसको मुख्य उद्देश्य तापक्रमलाई स्थिर राख्नु हो,” पार्सन्सले भने। “ओरियनलाई गहिरो अन्तरिक्षमा सञ्चालन गर्न बनाइएको हो। त्यसैले पृथ्वीको न्यून कक्षमा तापक्रमको प्रभाव बढी हुने भएकाले हामीले त्यसलाई सावधानीपूर्वक व्यवस्थापन गर्नुपर्नेछ।”
आर्टेमिस–३ का अन्तरिक्ष यात्रीले पृथ्वीको न्यून कक्षमा दुई दिन बिताएर ओरियन र त्यसका प्रणालीहरूको परीक्षण गर्नेछन्। त्यसपछि उनीहरू ब्लु मुनसँग जोडिनेछन्। यो भेट उडानको तेस्रो दिन पृथ्वीबाट २७३ माइल (४३९ किलोमिटर) उचाइमा हुनेछ।
“त्यसपछिका दुई दिन चालक दलले ब्लु मुनसँग जोडिएको अवस्थामा विभिन्न काम गर्नेछ,” पार्सन्सले भने। “उनीहरूले अन्तरिक्षयानको ढोका खोल्नेछन् र चन्द्रयानभित्र प्रवेश गर्नेछन्। उनीहरूले वातावरण नियन्त्रण प्रणाली र जीवनरक्षा प्रणालीको मूल्याङ्कन गर्नेछन्। अन्तरिक्षयानभित्र वायुदाब सही अवस्थामा कायम राख्न सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने पुष्टि गर्नेछौँ। साथै, आपत्कालीन अवस्थाको अभ्यास, दुवै अन्तरिक्षयानको संयुक्त नियन्त्रण परीक्षण र हाम्रो मिसन नियन्त्रण टोलीको तयारी पनि जाँच गर्नेछौँ।”
यी काम पूरा भएपछि, सम्भवतः उडानको छैटौँ दिन आसपास, स्टारसिप प्रक्षेपण गरिनेछ। यसको अगाडिको भागमा विशेष रूपमा बनाइएको डकिङ एडाप्टर जडान गरिएको हुनेछ।
पूर्ण रूपमा पुनः प्रयोग गर्न सकिने स्टारसिप विशाल रकेटको १७१ फिट (५२ मिटर) अग्लो माथिल्लो भागका रूपमा रहेको स्पेसएक्सको यो यान उडानको आठौँ दिन पृथ्वीको न्यून कक्षमा ओरियनसँग भेट्नेछ। त्यसबेला दुवै यान पृथ्वीबाट करिब २३७ माइल (३८१ किलोमिटर) उचाइमा हुनेछन्। तर स्टारसिपसँगको यो भेट ब्लु मुनसँगको भेटभन्दा फरक हुनेछ।
“स्टारसिपसँगको परीक्षण छोटो हुनेछ र करिब दुई घण्टा चल्नेछ,” पार्सन्सले भने। “अभियानका क्रममा अन्तरिक्ष यात्री स्टारसिपभित्र प्रवेश गर्नेछैनन्। तर यसबाट हामीले महत्त्वपूर्ण तथ्याङ्क प्राप्त गर्नेछौँ। डकिङ गर्दा लाग्ने बल, हामीले कसरी धकेल्ने र कसरी मिलेर काम गर्ने भन्ने कुरा बुझ्न यसले मद्दत गर्नेछ।”
ओरियन स्टारसिपबाट छुट्टिएपछि आर्टेमिस–३ अभियान थप छदेखि नौ दिनसम्म जारी रहनेछ। त्यसपछि अन्तरिक्षयान प्यारासुटको सहायताले पृथ्वीमा फर्केर समुद्रमा अवतरण गर्नेछ। पार्सन्सका अनुसार अभियानको निर्धारित अवधि १४ दिन हो, तर यो १७ दिनसम्म लम्बिन सक्छ।
यस अवधिमा अन्तरिक्ष यात्रीले आफ्नो सुरक्षा पोसाकको परीक्षण गर्नेछन्। यसअघि गत अप्रिलमा चन्द्रमाको परिक्रमा गरेको १० दिने आर्टेमिस–२ अभियानका क्रममा यस्तो परीक्षण गरिएको थिएन। उनीहरूले स्वास्थ्यको विस्तृत मूल्याङ्कन, वैज्ञानिक प्रयोग र प्रविधिको परीक्षणलगायत अन्य काम पनि गर्नेछन्।
यस अभियानको मुख्य उद्देश्य सन् २०२८ मा अन्तरिक्ष यात्रीलाई चन्द्रमाको दक्षिणी ध्रुवनजिक अवतरण गराउने आर्टेमिस–४ अभियानका लागि सबै तयारीलाई सही दिशामा अघि बढाउनु हो। योजना अनुसार काम भएमा आर्टेमिस–४ ले अन्तरिक्ष यात्रीलाई चन्द्रमामा अवतरण गराउनेछ।
“आर्टेमिस–३ मा हामीले गर्ने हरेक काम भविष्यका चन्द्र अवतरण अभियानको जोखिम घटाउन लक्षित छ,” पार्सन्सले भने। “हामी यी टोलीलाई कसरी मिलेर काम गर्ने र अभियानका क्रममा तत्काल महत्त्वपूर्ण निर्णय कसरी लिने भन्ने सिकाउँदै छौँ। यो सबै पृथ्वीको न्यून कक्षमा हुनेछ, जहाँ केही समस्या आएमा हामी निकै छिटो पृथ्वीमा फर्कन सक्छौँ।”
सन् १९७२ मा अपोलो–१७ अभियानपछि पहिलो पटक अन्तरिक्ष यात्रीलाई चन्द्रमामा अवतरण गराउने आर्टेमिस–४ अभियानमा निजी क्षेत्रले विकास गरेका दुई चन्द्रयानमध्ये कुन प्रयोग हुनेछ भन्ने अझै स्पष्ट छैन। ती दुई यान ब्लु मुन र स्टारसिप हुन्।
नासाका प्रशासक ज्यारेड इसाकम्यानले आजको कार्यक्रममा सन् २०२८ मा अन्तरिक्ष यात्रीलाई चन्द्रमामा अवतरण गराउनुअघि दुवै साझेदारलाई तयारी पूरा गर्ने पर्याप्त अवसर दिन नासा दुवै विकल्प खुला राखिरहेको बताए।
“तथ्याङ्क र समयतालिकाले अर्को निर्णय लिन बाध्य नपारेसम्म हामी चन्द्रमाको सतहमा पुग्ने सम्भाव्य कुनै पनि बाटो त्याग्ने पक्षमा छैनौँ,” उनले थपे।
आर्टेमिस–४ का लागि नासाले जुनसुकै निर्णय गरे पनि ब्लु मुन र स्टारसिप दुवै चाँडै चन्द्रमामा पुग्ने तयारीमा रहेको पार्सन्सले बताए।
“पहिले जुन यान गए पनि दुवै कम्पनीले सन् २०२८ मा चन्द्रमामा अवतरण गर्ने अभियानको तयारी गरिरहेका छन्,” उनले भने।
यी दुई कम्पनीका अभियान भने एकअर्काभन्दा निकै फरक हुनेछन्। उदाहरणका लागि, ब्लु ओरिजिनको यान प्रयोग गर्दा ओरियनले चन्द्रमाको कक्षमा ब्लु मुनसँग भेट गर्नेछ।
तर स्पेसएक्सको यान प्रयोग गर्दा स्टारसिपले सम्भवतः पृथ्वीको कक्षमै नासाको अन्तरिक्षयानसँग डकिङ गर्नेछ र त्यसलाई चन्द्रमातर्फ लैजान आवश्यक बल प्रदान गर्नेछ। पार्सन्सले माथि उल्लेख गरेको “धकेल्ने” प्रक्रिया यही हो।
आर्टेमिस–३ कहिले प्रक्षेपण हुनेछ भन्ने अझै स्पष्ट छैन। नासाले आगामी वर्षको गर्मीयाममा प्रक्षेपण गर्ने लक्ष्य राखेको छ। तर उक्त समयतालिका पूरा गर्न कठिन हुन सक्छ। गत महिना आइज्याकम्यानले नासाका कर्मचारीलाई पठाएको आन्तरिक ज्ञापनपत्रमा आर्टेमिस–३ निर्धारित समयभन्दा करिब ९० दिन पछाडि रहेको उल्लेख गरेका थिए।
पार्सन्सका अनुसार अभियानका लागि आवश्यक चन्द्रयानको आपूर्ति शृङ्खला व्यवस्थापन गर्नु सबैभन्दा ठूला चुनौतीमध्ये एक बनेको छ। तर उनले र आइज्याकम्यान दुवैले यस्ता समस्या समाधान गर्न नासा विश्वस्त रहेको बताएका छन्।
“अहिले हामी तीव्र गति र स्पष्ट उद्देश्यका साथ अघि बढिरहेका छौँ,” आइज्याकम्यानले भने।
प्रकाशित: ९ कार्तिक २०८३, सोमबार
