काठमाडौं ।
संयुक्त अरब इमिरेट्स (यूएई) आफ्नो दोस्रो अन्तरग्रहीय अभियान प्रक्षेपण गर्ने दिशामा एक कदम अघि बढेको छ।
स्पेस डटकमका अनुसार यो महत्त्वाकांक्षी अभियान आठ वर्षसम्म चल्नेछ र मंगल तथा बृहस्पतिबीच रहेका सातवटा क्षुद्रग्रहको अध्ययन गर्नेछ। अभियानको अन्त्यमा असामान्य रातो रङको क्षुद्रग्रह २६९ जस्टिटियामा अवतरण गर्ने योजना छ।
यूएईको राजधानी अबुधाबीमा अक्टोबर १ मा आयोजित पत्रकार सम्मेलनमा अभियान टोलीले उक्त क्षुद्रग्रहमा अवतरण गर्ने उपकरणको आधा आकारको नमुना सार्वजनिक गरेको छ।
स्वदेशमै निर्माण गरिएको उक्त उपकरण मुख्य अन्तरिक्षयान एमबीआर एक्सप्लोररसँग जोडिएर अन्तरिक्षमा जानेछ। एमबीआर एक्सप्लोररको नाम दुबईका शासक तथा यूएईका प्रधानमन्त्री शेख मोहम्मद बिन रसिद अल मकतुमको नामबाट राखिएको हो।
अधिकारीहरूका अनुसार उडानका लागि तयार पारिएको ल्यान्डरलाई राजधानीमा रहेको भ्याकुम चेम्बरमा सुरक्षित राखिएको छ। त्यसपछि इतिहाद एयरवेजमार्फत यसलाई अमेरिकाको कोलोराडो लगिनेछ, जहाँ यूएईको अन्तरिक्ष एजेन्सीले विकास गरेको मुख्य अन्तरिक्षयानसँग जोडिनेछ।
सबै योजना सफल भएमा सन् २०२८ को मार्चमा जापानबाट यो अभियान प्रक्षेपण गरिनेछ। यससँगै इमिरेट्स मिसन टु द एस्टेरोइड बेल्ट (ईएमए) सुरु हुनेछ। यो अभियान यूएईको अन्तरिक्ष एजेन्सीले सञ्चालन गरेको होप मार्स अर्बिटरको महत्त्वाकांक्षी निरन्तरता हो। होप मार्स अर्बिटरले सन् २०२१ देखि मंगल ग्रहको अध्ययन गरिरहेको छ।
अबुधाबीस्थित एडभान्स्ड टेक्नोलोजी रिसर्च काउन्सिलका महासचिव फैसल अल बन्नाईले भने, “यो यूएईका लागि गर्वको क्षण हो।”
‘हामीले के फेला पार्नेछौँ भन्ने थाहा छैन’
ईएमएले छवटा क्षुद्रग्रहको नजिकबाट तीव्र गतिमा उडान भरेपछि २६९ जस्टिटियामा पुगेर त्यसको कक्षमा परिक्रमा गर्नेछ। अभियानका क्रममा अन्तरिक्षयानले करिब ३ अर्ब माइल (५ अर्ब किलोमिटर) यात्रा गर्नेछ।
यो दूरी पृथ्वीलाई करिब १ लाख २५ हजार पटक परिक्रमा गरे बराबर हो। अभियानको ल्यान्डर डिजाइन, निर्माण र परीक्षण गरेको अबुधाबीस्थित टेक्नोलोजी इनोभेसन इन्स्टिच्युट (टीआईआई) की प्रमुख कार्यकारी अधिकृत नज्वा आराजले बताइन्।
यात्राका क्रममा एमबीआर एक्सप्लोररले पहिले शुक्र र त्यसपछि पृथ्वीको गुरुत्वाकर्षणको सहायता लिँदै अन्तरिक्षमा अझ टाढा पुग्नेछ। यस क्रममा यसले पहिलो तीन क्षुद्रग्रह—१०२५३ वेस्टरवाल्ड, ६२३ काइमेरा र १३२९४ रोक्सोक्स—को नजिकबाट उडान भर्नेछ।
त्यसपछि मंगल ग्रहको गुरुत्वाकर्षणको सहायता लिएर अन्तरिक्षयान अझ टाढा जानेछ र थप तीन क्षुद्रग्रह—८८०५५ गफ, २३८७१ ओउशा र ५९९८० मोजा—को नजिकबाट उड्नेछ।
सन् २०३६ सम्ममा अन्तरिक्षयान आफ्नो अन्तिम र सबैभन्दा चासोको लक्ष्य २६९ जस्टिटियामा पुग्ने तालिका छ। क्षुद्रग्रह बेल्टको मध्य भागमा रहेको यस वस्तुको व्यास करिब ३० माइल (५० किलोमिटर) छ। यसको असामान्य गाढा रातो रङले यसलाई अन्य क्षुद्रग्रहभन्दा फरक बनाएको छ।
यसको रङ नेप्च्युन ग्रहभन्दा बाहिर रहेको क्विपर बेल्टका हिउँयुक्त वस्तुहरूसँग बढी मिल्छ। तर यो क्षुद्रग्रह बेल्टका आफ्ना नजिकका अन्य वस्तुभन्दा फरक छ। यही विशेषताका कारण ग्रह विज्ञानसम्बन्धी वैज्ञानिकहरूले यो क्षुद्रग्रह सौर्यमण्डलको बाहिरी चिसो क्षेत्रमा बनेको र सौर्यमण्डलको प्रारम्भिक इतिहासमा भित्री क्षेत्रमा सरेको हुन सक्ने अनुमान गरेका छन्।
यदि यो अनुमान सही भएमा २६९ जस्टिटियाको अध्ययनले धेरै छोटो यात्रामै सौर्यमण्डलको टाढाको बाहिरी क्षेत्रबाट आएको प्राचीन पदार्थलाई नजिकबाट हेर्ने दुर्लभ अवसर प्रदान गर्नेछ।
वैज्ञानिकहरू यो क्षुद्रग्रहमा यसको उत्पत्तिको समयदेखि सुरक्षित रहेका पानीसम्बन्धी खनिज र जैविक यौगिकहरू हुन सक्ने सम्भावनाप्रति विशेष उत्साहित छन्।
यसको सतहको अध्ययनले ग्रहहरू बन्न सुरु हुँदा पानी र जैविक पदार्थ कसरी वितरण भएका थिए भन्नेबारे जानकारी दिन सक्ने टीआईआईको प्रोपल्सन तथा अन्तरिक्ष अनुसन्धान केन्द्रका प्रमुख अनुसन्धानकर्ता एलियास त्सुत्सानिसले पत्रकार सम्मेलनमा बताए।
“हामीले के फेला पार्नेछौँ भन्ने थाहा छैन। यही नै अन्वेषण हो,” त्सुत्सानिसले पत्रकारहरूलाई भने। “हामी वास्तवमै उत्साहित छौँ।”
अभियोजन योजनाअनुसार एमबीआर एक्सप्लोररले २६९ जस्टिटियाको कक्षबाट करिब सात महिना अध्ययन गर्नेछ। २५० किलोमिटर उचाइबाट सुरु हुने यसको कक्ष क्रमशः तल झारिनेछ र त्यसपछि ल्यान्डरलाई अलग गरिनेछ।
सानो अन्तरिक्षयान त्यसपछि क्षुद्रग्रहको सतहतर्फ अघि बढ्नेछ। यसको अवतरणमा दुईदेखि तीन घण्टा लाग्ने अनुमान छ। यद्यपि, २६९ जस्टिटियाको वास्तविक गुरुत्वाकर्षण बलबारे अहिलेसम्म जानकारी नभएकाले समय फरक पर्न सक्छ।
टीआईआईले अभियानको अन्त्यमा २६९ जस्टिटियाको सतहमा अवतरण हुने बताएको छ। तर इन्जिनियरिङसम्बन्धी विवरणले यसको अन्तिम चरण सामान्य अवतरणभन्दा बढी तीव्र ठक्करमा परिणत हुन सक्ने देखाउँछ। ल्यान्डरले आफ्नो गति घटाउने प्रभावकारी उपायबिना १५ देखि २७ मिटर प्रतिसेकेन्ड (३४ देखि ६० माइल प्रतिघण्टा) को गतिमा क्षुद्रग्रहको सतहतर्फ यात्रा गर्नेछ। त्यसैले यो परम्परागत ल्यान्डरभन्दा योजनाबद्ध रूपमा ठक्कर दिने उपकरणजस्तै हुनेछ।
टीआईआईमा अभियानको विद्युतीय प्रोपल्सनसम्बन्धी कामको नेतृत्व गरिरहेकी अनुसन्धानकर्ता मरियम अलहमादीले भनिन्, “उपकरण अवतरणपछि पनि सुरक्षित रहनेछ भन्ने हामीले अपेक्षा गरेका छैनौँ।”
अलहमादीका अनुसार छुट्टिएपछि उपकरण घुम्न थालेमा त्यसलाई नियन्त्रण गर्न विशेष प्रणाली प्रयोग गरिनेछ, ताकि यसमा रहेका दुईवटा क्यामेराले तल झर्ने क्रममा आवश्यक तस्बिर खिच्न सकून्। यदि उपकरणले अपेक्षा गरिएभन्दा फरक रूपमा कडा ठक्करपछि पनि काम गरिरह्यो भने यसको ब्याट्रीले २० देखि ५० मिनेटसम्म काम गर्न सक्ने उनले बताइन्। यस अवधिमा यसले क्षुद्रग्रहको सतहका नजिकका तस्बिर पृथ्वीमा पठाउन सक्नेछ।
तीव्र गतिमा हुने ठक्करले २६९ जस्टिटियाको सतहमा सानो खाल्डो पनि बनाउन सक्ने अनुमान छ। यसबाट सतहभित्र सुरक्षित रहेको प्राचीन पदार्थ बाहिर देखिन सक्छ। यस्तो पदार्थलाई कक्षबाट खिचिएको तस्बिरमा देख्न नसकिने भएकाले अभियान टोलीले ल्यान्डरले अन्तिम समयमा खिच्ने तस्बिरलाई सम्पूर्ण अभियानकै सबैभन्दा मूल्यवान् उपलब्धिमध्ये एक मानेको छ।
त्रुटिका लागि कुनै ठाउँ छैन
पृथ्वीमा रहेको अभियान टोलीका लागि समयतालिका अत्यन्त कडा छ। योजनाअनुसार क्षुद्रग्रहहरूको नजिकबाट उडान भर्न अभियानलाई सन् २०२८ को मार्चको सुरुवातमा खुल्ने तीन साताको सीमित अवधिभित्र प्रक्षेपण गर्नुपर्नेछ।
यूएईको अन्तरिक्ष एजेन्सीका अभियान निर्देशक मोहसेन अल अवाधीले पत्रकार सम्मेलनमा भने, “भगवान् नहोस्, यदि हामीले त्यो अवसर गुमायौँ भने हाम्रो अभियान नै समाप्त हुन्छ।” कक्षीय गणित यति कडा छ कि कम्तीमा अर्को १०० वर्षसम्म यस्तै अवसर नआउने भएकाले आफूले वैकल्पिक योजनाका लागि समय र ऊर्जा खर्च नगरेको उनले बताए।
तर प्रक्षेपणको उपयुक्त समय मिलाउनु पहिलो चुनौती मात्र हो। अन्तरिक्षमा पुगेपछि ल्यान्डरले पूर्ण रूपमा स्वायत्त भएर काम गर्नुपर्नेछ। यसले पृथ्वी वा मुख्य एमबीआर एक्सप्लोरर अन्तरिक्षयानबाट कुनै निर्देशन प्राप्त गर्नेछैन।
आराजले भनिन्, “यी आठ वर्षमा म यसलाई फिर्ता बोलाउन सक्दिनँ। त्यसैले केही पनि गलत हुनु हुँदैन।”
अभियान टोलीले कडा इन्जिनियरिङ प्रक्रिया र परीक्षणबाट उपकरणले आफैँ निर्णय गर्न सक्ने क्षमता विकास गरेको विश्वास गरेको छ। कृत्रिम बुद्धिमता जडित यस उपकरणले कहिले तस्बिर खिच्ने र प्राप्त तथ्याङ्कमध्ये कुन सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण छ भन्ने निर्णय आफैँ गर्ने गरी डिजाइन गरिएको छ।
गन्तव्यमा पुगेपछि मात्र तस्बिर खिच्नुको सट्टा ल्यान्डरले आठ वर्षको यात्राभरि तस्बिर खिच्नेछ र प्रत्येक छ महिनामा उत्कृष्ट तस्बिर पृथ्वीमा पठाउनेछ। टीआईआईको एक विज्ञप्तिमा यो जानकारी दिइएको छ।
अधिकारीहरूले अभियानको कुल लागत कति हो वा यो निर्धारित बजेटभित्रै छ कि छैन भन्ने खुलाउन अस्वीकार गरेका छन्। इरानमा अमेरिकाले सञ्चालन गरिरहेको युद्धका कारण यूएईभरि क्षेप्यास्त्र र ड्रोन आक्रमण भएका छन्। तर अभियान टोलीले काम जारी राखेको छ। वायर्डले प्रकाशित गरेको समाचारअनुसार आकाशमा क्षेप्यास्त्रहरू रोकिँदै गर्दा पनि टोलीले आफ्नो काम रोकेको थिएन।
आगामी योजना
तत्काल प्राप्त हुने वैज्ञानिक उपलब्धिभन्दा बाहिर पनि यस अभियानको प्रमुख उद्देश्य यूएईको स्वतन्त्र रूपमा गहिरो अन्तरिक्षमा अभियान सञ्चालन गर्ने क्षमता बढाउनु र देशभित्रको अन्तरिक्ष अर्थतन्त्रलाई प्रोत्साहन गर्नु रहेको अधिकारीहरूले बताएका छन्।
सन् २०१४ मा स्थापना भएको यूएईको अन्तरिक्ष एजेन्सीले उपग्रह प्रक्षेपणदेखि मंगल ग्रहको परिक्रमा गर्ने अन्तरिक्षयान र दुई अन्तरिक्षयात्रीलाई अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष स्टेसनमा पठाउनेसम्म आफ्नो कार्यक्षेत्र विस्तार गरेको छ।
ईएमए अभियानको ल्यान्डर विकासको अर्को ठूलो चरण हो। करिब ५० जना स्थानीय इन्जिनियर र वैज्ञानिकको टोलीले दुई वर्षभन्दा कम अवधिमा यसको डिजाइन र निर्माण गरेको हो। उनीहरूमध्ये धेरैले होप मार्स अभियानमा सुरुवाती तहका प्राविधिकका रूपमा आफ्नो करियर सुरु गरेका थिए।
अल अवाधीले पत्रकार सम्मेलनमा भने, “म उनीहरूलाई मेरा छोराछोरी भन्न चाहन्नँ, किनकि उनीहरू धेरै छन्। तर उनीहरूसँग मेरो सम्बन्ध त्यस्तै गहिरो छ।”
यूएईले सन् २०३१ सम्ममा आफूलाई विश्वका १० ठूला अन्तरिक्ष अर्थतन्त्र भएका देशमध्ये एक बनाउने लक्ष्य राखेको छ। हाल करिब १२ अर्ब अमेरिकी डलर मूल्यको अन्तरिक्ष क्षेत्रलाई ठूलो स्तरमा विस्तार गर्ने यसको योजना छ।
अल बन्नाईका अनुसार ईएमए अभियान भविष्यमा सञ्चालन हुने धेरै कार्यक्रममध्ये एउटा हो। सन् २०३६ मा ल्यान्डरले २६९ जस्टिटियामा ठक्कर दिँदासम्म यस यात्राका क्रममा विकसित प्रविधिले इमिरेट्सका नयाँ पुस्ताका अन्तरिक्षयान निर्माणमा योगदान पुर्याइरहेको हुनेछ।
प्रकाशित: २८ आश्विन २०८३, बुधबार
