काठमाडौं ।
सन् २०२७ अगस्ट २ मा लाग्ने खग्रास सूर्यग्रहणलाई अहिले नै ‘शताब्दीकै ग्रहण’ भनेर चर्चा गर्न थालिएको छ। तर २१औँ शताब्दीको सबैभन्दा लामो खग्रास सूर्यग्रहण भने यसअघि नै सन् २००९ मा भइसकेको थियो। त्यसैले प्रश्न उठ्छ—२०२७ को ग्रहणलाई समयका हिसाबले २००९ नै २१औँ शताब्दीको सबैभन्दा लामो खग्रास सूर्यग्रहण हो।
२०२७ को ग्रहण भने अधिकतम ६ मिनेट २३ सेकेन्डसम्म पूर्ण रहनेछ। अर्थात् यो २००९ भन्दा १६ सेकेन्ड छोटो हुनेछ र २१औँ शताब्दीको दोस्रो लामो खग्रास सूर्यग्रहण बन्नेछ। यसको अधिकतम पूर्णता इजिप्टको लक्सरभन्दा केही दक्षिणपूर्वमा हुनेछ।
तर ग्रहणको महत्व केवल पूर्णता कति लामो रह्यो भन्ने गणितमा सीमित हुँदैन। २००९ मा सबैभन्दा लामो पूर्णता प्रशान्त महासागरमाथि परेको थियो। केही क्रुज पानीजहाज त्यस क्षेत्रमा पुगे पनि अधिकांश ग्रहण हेर्न चाहने मानिस जमिनमै सीमित थिए। चीनको सांघाई आसपासका क्षेत्रमा पनि करिब ६ मिनेटको पूर्णता थियो, तर बाक्लो बादल र वर्षाले धेरै पर्यवेक्षकको अनुभव बिगारेको थियो।
२०२७ को अवस्था भने फरक हुनेछ। सबैभन्दा लामो पूर्णता हुने क्षेत्रको ठूलो हिस्सा जमिनमा पर्नेछ। विशेषगरी इजिप्टको लक्सर र आसपासका क्षेत्रमा ६ मिनेटभन्दा बढी खग्रास सूर्यग्रहण देखिनेछ।
प्राचीन थेब्सका कर्नाक र लक्सर मन्दिर, ‘भ्याली अफ द किङ्स’ तथा मरुभूमिको पृष्ठभूमि एउटै ग्रहणको मार्गमा पर्ने भएकाले यो खगोलीय घटनासँग ऐतिहासिक र भौगोलिक दृश्य पनि जोडिनेछ।
स्पेस डटकमका अनुसार अगस्ट २ मा लक्सर क्षेत्रमा आकाश सफा रहने सम्भावना पनि उच्च मानिएको छ। यसैले २०२७ को ग्रहणलाई ‘शताब्दीकै ग्रहण’ भनिनुको मुख्य कारण सबैभन्दा लामो हुनु मात्र होइन, लामो पूर्णता जमिनबाट ठूलो संख्यामा मानिसले सहज रूपमा अनुभव गर्न सक्ने अवस्था हुनु हो। २००९ को सबैभन्दा लामो क्षण निकै सीमित क्षेत्रमा परेको थियो भने २०२७ मा त्यही अनुभव धेरै मानिसका लागि पहुँचयोग्य हुनेछ।
एउटै ‘ग्रहण परिवार’का सदस्य
२००९ र २०२७ को ग्रहणबीच अर्को रोचक सम्बन्ध पनि छ। दुवै सारोस १३६ नामक ग्रहण परिवारका सदस्य हुन्। सारोस भनेको करिब १८ वर्ष ११ दिन ८ घण्टाको अवधि हो। यति समयपछि सूर्य, चन्द्रमा र पृथ्वी लगभग उस्तै ज्यामितीय अवस्थामा फर्किन्छन् र त्यससँग मिल्दोजुल्दो अर्को ग्रहण देखिन्छ।
तर थप आठ घण्टाका कारण पृथ्वी त्यसबीच करिब एकतिहाइ घुमिसकेको हुन्छ। त्यसैले एउटै सारोस परिवारका क्रमिक ग्रहणहरू पृथ्वीको करिब १२० डिग्री पश्चिमतर्फ सरेर देखिन्छन्।
सारोस १३६ को पहिलो खग्रास सूर्यग्रहण सन् १७२१ मा लागेको थियो। यो परिवारका ग्रहणहरू क्रमशः लामो हुँदै १९५५ मा ७ मिनेट ७ सेकेन्डको अधिकतम अवधिमा पुगेका थिए। अहिले भने यो क्रम बिस्तारै छोटिँदै गएको स्पेस डटकमले उल्लेख गरेको छ।
यसै परिवारमा १९९१ जुलाई ११ को चर्चित खग्रास सूर्यग्रहण पनि पर्छ, जसले हवाई, मेक्सिको, मध्य अमेरिका र उत्तरी दक्षिण अमेरिकाबाट ६ मिनेट ५३ सेकेन्डसम्म पूर्णता दिएको थियो। त्यसको १८ वर्ष ११ दिनपछि २००९ को ग्रहण आयो र अर्को १८ वर्ष ११ दिनपछि २०२७ मा इजिप्टतर्फ केन्द्रित ग्रहण आउँदैछ।
यो परिवार यत्तिमै सकिँदैन। सन् २०४५ अगस्ट १२ मा आउने अर्को ग्रहणले अमेरिका, क्यारिबियन र उत्तरी दक्षिण अमेरिकाका केही भाग ढाक्नेछ। त्यसमा अधिकतम पूर्णता करिब ६ मिनेट ६ सेकेन्ड हुनेछ। त्यसपछि २०६३, २०८१ र २०९९ मा पनि सारोस १३६ का सदस्य ग्रहणहरू आउनेछन्।
समयसँगै यी ग्रहण छोटिँदै जानेछन् र अन्ततः अर्को ग्रहण परिवार सक्रिय हुनेछ। सन् २११४ मा सारोस १३९ ले ६ मिनेट ३२ सेकेन्डको खग्रास सूर्यग्रहण गराउनेछ। अझ टाढा, सन् २१८६ जुलाई १६ मा यही परिवारले दक्षिण अमेरिकाको एटलान्टिक तट नजिक ७ मिनेट २९ सेकेन्डको पूर्णता दिनेछ, जुन ईसापूर्व ४००० देखि इस्वी संवत् ६००० सम्मकै सबैभन्दा लामो खग्रास सूर्यग्रहण हुने अनुमान छ।
त्यसैले २०२७ को ग्रहणलाई ‘शताब्दीकै ग्रहण’ भन्नु शाब्दिक रूपमा पूर्णतः सही नहुन सक्छ। तर लामो पूर्णता, जमिनबाट देखिने सुविधा, अनुकूल मौसम र प्राचीन इजिप्टका ऐतिहासिक स्थलसँग जोडिने अवसरका कारण यो आधुनिक ग्रहण पर्यवेक्षकका लागि असाधारण खगोलीय घटना भने अवश्य हुनेछ।
प्रकाशित: २२ आश्विन २०८३, बिहीबार
