काठमाडौं ।
लामो दूरीको यात्रा गर्ने यात्रुहरू गन्तव्यमा पुगेपछि धेरै दिनसम्म असहज महसुस गर्छन्। जेट ल्याग एक प्राकृतिक अवस्था हो, तर के यसलाई रोक्न सकिन्छ?
धेरैजसो लामो दूरीका यात्रुले समय क्षेत्र (टाइम जोन) परिवर्तनको प्रभाव अनुभव गरेका हुन्छन्। यसका कारण दिनभर अत्यधिक थकान महसुस हुने तर राति सुत्न कठिनाइ हुने गर्छ।
जेट ल्याग प्रायः मानिसहरूले धेरै समय क्षेत्र पार गर्दा देखिन्छ। अधिकांश मानिसलाई पूर्वतर्फ यात्रा गर्दा बढी समस्या हुन्छ, किनभने हाम्रो शरीरको घडी सामान्यतया २४ घण्टाभन्दा अलि बढीको चक्रमा चल्छ। मिशिगन विश्वविद्यालयको स्लीप एन्ड सर्केडियन रिसर्च ल्याबोरेटरीकी प्राध्यापक हेलेन बर्गेसले लाइभ साइन्सलाई भनिन्, “शरीरको घडीलाई अगाडि सार्न अलि कठिन हुन्छ।”
जेट ल्याग हुँदा हाम्रो शरीरमा के हुन्छ, र यसलाई रोक्ने कुनै उपाय छ?
जेट ल्याग के हो?
लाइभसाइन्सका अनुसार जेट ल्याग भनेको हाम्रो आन्तरिक जैविक घडी र हामी रहेको समय क्षेत्रबीचको असन्तुलन हो।
“जेट ल्याग” शब्द पहिलो पटक सन् १९६६ मा प्रकाशित लस एन्जलस टाइम्सको एक लेखमा प्रयोग गरिएको थियो। त्यस लेखमा पत्रकार होरेस सटनले लामो दूरीको हवाई यात्रा गर्ने यात्रुहरूले अनुभव गर्ने लक्षणलाई “ह्याङओभरजस्तै” भनेर वर्णन गरेका थिए।
हार्भर्ड मेडिकल स्कुलका निद्रा चिकित्सा प्राध्यापक डा. चार्ल्स जाइसलरले लाइभ साइन्सलाई भने, “त्यसबेला उनले जेट ल्यागको कारण विमानहरू यति छिटो यात्रा गर्नु हो कि शरीरको जैविक लय त्यससँग तालमेल मिलाउन सक्दैन भन्ने बताएका थिए।” विमान यात्रा सुरु हुनुअघि मानिसहरू जमिन वा जहाजमार्फत यति बिस्तारै यात्रा गर्थे कि उनीहरूको सर्केडियन घडी असन्तुलित हुँदैनथ्यो।
जेट ल्याग समय क्षेत्रहरू छिटो पार गर्दा शरीरले दिने सामान्य प्रतिक्रिया हो। जाइसलरका अनुसार, “यदि सर्केडियन प्रणाली सही रूपमा काम गरिरहेको छ भने जेट ल्याग हुनु स्वाभाविक हो।”
तर वृद्धवृद्धा, बारम्बार उडान गर्ने व्यक्ति वा मनोवैज्ञानिक तथा निद्रा सम्बन्धी समस्या भएका मानिसहरूमा यसको लक्षण बढी देखिन सक्छ।
जेट ल्याग सामान्य समस्या जस्तो लागे पनि यसको स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पर्न सक्छ। जाइसलरका अनुसार, घडी एक घण्टा अगाडि सारिने अवस्थाले समेत घातक सवारी दुर्घटनाको संख्या बढाउँछ।
लामो दूरीको उडानपछि तुरुन्तै सवारी चलाउनु जोखिमपूर्ण हुन्छ, किनभने निद्राको कमी दुर्घटनाको प्रमुख कारणमध्ये एक हो। वास्तवमा, विदेश भ्रमणमा रहेका अमेरिकी नागरिकहरूको अप्राकृतिक मृत्युको प्रमुख कारण सडक दुर्घटना हो।
जाइसलरका अनुसार, सर्केडियन लयमा आएको परिवर्तनले मानिसलाई उन्माद (मेनिया) वा अवसादतर्फ समेत धकेल्न सक्छ। एक अध्ययनअनुसार, दुई वर्षको अवधिमा जेट ल्यागसँग सम्बन्धित मानसिक स्वास्थ्य समस्याका कारण १८६ जना मानिसलाई हिथ्रो विमानस्थलबाट मनोचिकित्सा अस्पताल भर्ना गरिएको थियो। अर्को अध्ययनले दीर्घकालीन जेट ल्यागले स्नायु प्रणालीसम्बन्धी रोगहरूको जोखिम बढाउन सक्ने देखाएको छ।
नयाँ समय क्षेत्रमा अनुकूल हुन प्रकाशको सही प्रयोग सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय हो। बर्गेसका अनुसार, “शरीरको घडीको समय परिवर्तन गराउने सबैभन्दा शक्तिशाली संकेत प्रकाश हो।”
तर प्रकाशको समय सही हुनुपर्छ। गलत समयमा प्रकाशको सम्पर्कमा आउँदा शरीरको घडी उल्टो दिशातर्फ सर्न सक्छ र जेट ल्याग अझ लामो समयसम्म रहन सक्छ।
सामान्य रूपमा उठ्ने समयभन्दा दुईदेखि तीन घण्टा अगाडि शरीरको घडीले प्रकाशलाई साँझको प्रकाशका रूपमा बुझ्न छोडेर बिहानको प्रकाशका रूपमा बुझ्न थाल्छ।
बर्गेसले भनिन्, “यो परिवर्तन बिन्दुभन्दा अगाडिको प्रकाशले शरीरको घडीलाई पछि सार्छ भने त्यसपछिको प्रकाशले अगाडि सार्छ।” यही कारणले सधैं निदाउनु समाधान हुँदैन।
यदि तपाईं सामान्यतया बिहान ६ बजे उठ्नुहुन्छ भने यो परिवर्तन बिन्दु करिब बिहान ३ बजे हुन्छ। यदि तपाईं ६ घण्टा अगाडिको समय क्षेत्रमा गएर बिहान ७ बजे अवतरण गर्नुहुन्छ भने त्यो तपाईंको आन्तरिक घडीअनुसार करिब राति १ बजे बराबर हुन्छ। यस्तो अवस्थामा बिहानको प्रकाशलाई शरीरले साँझको प्रकाशका रूपमा बुझ्न सक्छ र शरीरको घडी झन् पछि धकेलिन सक्छ।
प्रकाश कहिले लिनु र कहिले नलिनु भन्ने योजना बनाउन आवश्यक हुन्छ। आवश्यक पर्दा बाहिर निस्केर, लाइट बक्स प्रयोग गरेर वा प्रकाश उपचारका उपकरण प्रयोग गरेर प्रकाश लिन सकिन्छ। गलत समयमा प्रकाशबाट बच्न निदाउनु, भित्रै बस्नु वा निलो प्रकाश रोक्ने चस्मा प्रयोग गर्न सकिन्छ।
जेट ल्यागको प्रभाव कम गर्न पर्याप्त पानी पिउनु, मदिरा सेवन नगर्नु, क्याफिनको मात्रा सीमित राख्नु र सकेसम्म चाँडै स्थानीय भोजन तालिकामा अनुकूल हुनु उपयोगी हुन्छ।
बर्गेसका अनुसार, “उचित समयमा एक कप कफी पर्याप्त हुन सक्छ,” किनभने क्याफिन लामो समय शरीरमा रहन्छ र निदाउन कठिन बनाउँछ। केही मानिसले मेलाटोनिन उपयुक्त हुन्छ कि हुँदैन भनेर स्वास्थ्यकर्मीसँग परामर्श गर्न सक्छन्।
गन्तव्यमा पुग्नुअघि नै शरीरको घडीलाई नयाँ समय क्षेत्रअनुसार मिलाउन सके जेट ल्यागबाट बच्न सकिन्छ। बर्गेसका अनुसार, “औसतमा हामी शरीरको घडीलाई दिनमा करिब डेढ घण्टा मात्रै अगाडि सार्न सक्छौं।”
उदाहरणका लागि, १० घण्टा अगाडिको समय क्षेत्रमा जानुअघि करिब एक साताअगाडिदेखि प्रकाशको तालिका परिवर्तन गर्नुपर्छ। यदि तपाईं सामान्यतया राति ११ बजेदेखि बिहान ६ बजेसम्म सुत्नुहुन्छ भने नयाँ तालिकाअनुसार बिहान ९ बजे सुत्ने र दिउँसो ४ बजे उठ्ने लक्ष्य बनाउनुपर्ने हुन सक्छ, जुन अधिकांश मानिसका लागि व्यावहारिक हुँदैन।
बर्गेसले यो विधि प्रभावकारी भए पनि आफूले प्रयोग गर्दा वरिपरिको संसारसँग सम्बन्ध विच्छेद भएको महसुस गरेको बताइन्। “म अत्यन्तै एक्लो महसुस गर्थें,” उनले भनिन्।
यद्यपि यो अधिकांश मानिसका लागि व्यावहारिक छैन, यसरी बिस्तारै नयाँ समय क्षेत्रअनुसार तालिका मिलाउँदा जेट ल्यागका लक्षण देखिँदैनन्। बर्गेसका अनुसार, “सबै कुरा बिस्तारै सँगसँगै परिवर्तन हुने भएकाले मानिसहरूले जेट ल्याग अनुभव गर्दैनन्।”
यदि यात्रा अघि पूर्ण रूपमा नयाँ समय तालिकामा जान सम्भव छैन भने केही दिनसम्म दैनिक करिब एक घण्टा अगाडि सरेर शरीरलाई नयाँ समय क्षेत्रतर्फ अनुकूल बनाउन सकिन्छ। पूर्ण रूपमा परिवर्तन गर्न नसके पनि गन्तव्यको समय नजिक पुग्नुले फाइदा पुर्याउँछ।
बर्गेसका अनुसार, “विशेषगरी पूर्वतर्फ यात्रा गर्नेहरूका लागि यसले ठूलो फरक पार्न सक्छ। योजना बनाउन पाँच वा १० मिनेट खर्च गर्नुहोस्, त्यसले निकै मद्दत गर्नेछ।”
प्रकाशित: १९ जेष्ठ २०८३, मंगलवार
