काठमाडौं ।
स्पेसएक्सले यस्तो कर्पोरेट गभर्नेन्स नीति अपनाएको छ जसले सामान्य सेयरधनी सुरक्षालाई अभूतपूर्व रूपमा कमजोर बनाउनेछ। यसका कारण रकेट निर्माता कम्पनी यसै वर्षपछि सार्वजनिक हुँदा संस्थापक इलन मस्कलाई लगभग नियन्त्रणविहीन कार्यकारी अधिकार प्राप्त हुनेछ।
रोयटर्सले समीक्षा गरेको स्पेसएक्सको आईपीओ दर्ता विवरणका अंशअनुसार कम्पनीले सुपरभोटिङ सेयर, अनिवार्य मध्यस्थता, सेयरधनी प्रस्तावसम्बन्धी कडा नियम र टेक्सासको कर्पोरेट कानुनलाई संयोजन गरेर मस्क तथा अन्य भित्री समूहलाई व्यापक नियन्त्रण दिएको छ।
साथै यसले लगानीकर्ताहरूको व्यवस्थापनलाई चुनौती दिने, अदालतमा मुद्दा हाल्ने तथा गभर्नेन्ससम्बन्धी विषयमा मतदान गराउन दबाब दिने क्षमतालाई निकै सीमित बनाएको छ।
र मस्कलाई हटाउन सक्ने एकमात्र व्यक्ति पनि मस्क स्वयं नै हुनेछन्, किनभने उनले सुपरभोटिङ सेयरमार्फत बहुमत नियन्त्रण कायम राख्नेछन्।
“यसले मतदानको ढोका, अदालतको ढोका र प्रस्तावको ढोका एकैपटक बन्द गर्छ। पूर्ण रूपमा जवाफदेहिताविहीन अवस्था सिर्जना गर्ने हिसाबले यो अभूतपूर्व हो,” सिएटलस्थित दिगोपनामा केन्द्रित सम्पत्ति व्यवस्थापन कम्पनी न्युग्राउन्ड सोशल इन्भेस्टमेन्टका प्रमुख कार्यकारी ब्रुस हर्बर्टले भने।
उक्त कम्पनीले मस्कको विद्युतीय सवारी कम्पनी टेस्लामा सेयरधनी प्रस्तावमार्फत चुनौती दिएको थियो जसले नोभेम्बरमा ४९ प्रतिशत मत पाएको थियो।
मस्कसँग जोडिएका विवादहरूका बाबजुद धेरै लगानीकर्ताले उनलाई असम्भव काम सम्भव बनाउने दूरदर्शी व्यक्तिका रूपमा हेर्छन्। टेस्लामा बोर्डले हालै उनलाई करिब १ ट्रिलियन डलर बराबरको १० वर्षे पारिश्रमिक प्याकेज दिएको थियो र “इलनबिना कम्पनीले ठूलो मूल्य गुमाउने” बताएको थियो। स्पेसएक्समा उनको अधिकांश पारिश्रमिक अन्तरिक्षमा विशाल डाटा सेन्टर स्थापना गर्ने र मंगल ग्रहमा मानव बस्ती बसाल्ने योजनासँग जोडिएको छ।
स्पेसएक्सले टिप्पणीका लागि गरिएको अनुरोधमा प्रतिक्रिया दिएको छैन।
प्रवेशको मूल्य
यी प्रतिबन्धहरूले पनि लगानीकर्ताहरूलाई आकर्षित हुनबाट रोक्न नसक्ने देखिएको छ।
केही लगानीकर्ताले आफ्ना केही अधिकार त्याग्नु इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो प्रारम्भिक सार्वजनिक निष्कासन मानिएको आईपीओमा सहभागी हुन तिर्नुपर्ने मूल्यका रूपमा हेरेका छन्।
स्पेसएक्सले विशेषगरी यदि अर्बपति उद्यमी मस्कले टेस्लाजस्तै प्रतिफल दिन सकेमा ७५ अर्ब डलरसम्म उठाउने र १.७५ ट्रिलियन डलर मूल्यांकन लक्ष्य राखेको छ। धेरै लगानीकर्तालाई अवसर छुट्ने डर छ।
विद्युतीय सवारी निर्माता टेस्लाको सेयर सन् २०१० मा १७ डलरमा सार्वजनिक भएको थियो भने बुधबार दिउँसोसम्म करिब ३९७.५५ डलर पुगेको छ। स्टक विभाजन समायोजन गर्दा टेस्लाले लगानीकर्तालाई वार्षिक औसत करिब ४२ प्रतिशत प्रतिफल दिएको एलएसईजीको तथ्यांकले देखाएको छ।
“स्पेसएक्स बजारको यति ठूलो हिस्सा बन्नेछ कि धेरैजसो पोर्टफोलियो व्यवस्थापकका लागि यसलाई नकिन्नु निकै कठिन हुनेछ, किनभने यसले सबै कुराको मूल्य चलाउनेछ,” कोलोराडो विश्वविद्यालयको कानुन विद्यालयकी प्राध्यापक एन लिप्टनले भनिन्। “यदि स्पेसएक्स तीव्र रूपमा माथि गयो र तपाईंको त्यसमा हिस्सा छैन भने, बजारको तुलनामा तपाईं कमजोर प्रदर्शन गरेको देखिनुहुनेछ।”
कर्पोरेट गभर्नेन्स विज्ञहरूका अनुसार मस्कले स्पेसएक्सलाई टेस्लामाथि भएको सेयरधनी आलोचनाबाट जोगाउने गरी संरचना बनाइरहेका छन्। टेस्लाका लगानीकर्ताहरूले उनको पारिश्रमिक प्याकेजदेखि सोलार ऊर्जा कम्पनी सोलारसिटी अधिग्रहणसम्मका विषयमा प्रश्न उठाएका थिए।
विज्ञहरूले थपेअनुसार लगानीकर्ताका लागि जोखिम यो पनि हो कि मस्कले यस वर्ष वा अर्को वर्ष बजारमा आउन सक्ने अन्य चर्चित संस्थापक-नेतृत्वका आईपीओहरूका लागि उदाहरण बसाल्न सक्छन्। तीमध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्ता कम्पनी एन्थ्रोपिक र ओपनएआई पनि पर्ने रोयटर्सले उल्लेख गरेको छ।
“यी सबै जटिल र सम्भावित रूपमा विवादास्पद व्यक्तित्व हुन्, जसले वास्तविक समयमा इतिहास पनि बनाइरहेका छन्,” डिश्मी क्यापिटलका सह-संस्थापक साङ चाउले मस्क, ओपनएआईका संस्थापक स्याम अल्टम्यान तथा अन्य संस्थापकबारे भने। “तपाईं मूल्यांकनभन्दा कम र रकेट जहाजमा सिट पाएको तथ्यमा बढी ध्यान दिनुहुन्छ।”
प्रकाशित: २५ बैशाख २०८३, शुक्रबार
