काठमाडौं ।
लेजर प्रविधिमा भएको महत्वपूर्ण प्रगतिसँगै माइक्रोसफ्टले साधारण काँच अर्थात् शीशामै १० हजार वर्षसम्म डाटा सुरक्षित राख्न सक्ने प्रविधि विकास गरेको छ। “प्रोजेक्ट सिलिका” नाम दिइएको यो प्रविधि सन् २०१९ देखि विकास हुँदै आएको छ। वैज्ञानिकहरूले फेब्रुअरी १८ मा नेचर जर्नलमा प्रकाशित अध्ययनमार्फत पछिल्ला नवप्रवर्तनहरू सार्वजनिक गरेका छन्।
नयाँ अध्ययनमा टोलीले साधारण बोरोसिलिकेट काँचमा डाटा कोड गर्न सकिने देखाएको छ। बोरोसिलिकेट काँच तापप्रतिरोधी र बलियो प्रकारको काँच हो, जुन प्रायः भान्सामा प्रयोग हुने भाँडाकुँडामा पाइन्छ।
यसअघि वैज्ञानिकहरूले महँगो र सीमित स्रोतबाट मात्र पाइने शुद्ध फ्युज्ड सिलिका काँचमा मात्र डाटा भण्डारण गर्न सक्थे।
अध्ययनका सह–लेखक तथा माइक्रोसफ्टका पार्टनर रिसर्च म्यानेजर रिचर्ड ब्ल्याकका अनुसार, “यो प्रगतिले व्यावसायीकरणका प्रमुख अवरोध अर्थात्लागत र भण्डारण सामग्रीको उपलब्धता हटाएको छ। हामीले समानान्तर उच्च–गति लेखनको विज्ञानमा सफलता हासिल गरेका छौं र लेखिएको काँचमा तीव्र वृद्धावस्था परीक्षण गर्न सकिने प्रविधि विकास गरेका छौं, जसले डाटा कम्तीमा १० हजार वर्षसम्म सुरक्षित रहने संकेत गर्छ।”
टोलीले ०.०८ बाइ ४.७२ इन्च (२ बाइ १२० मिलिमिटर) आकारको काँचको टुक्रामा ३०१ तह प्रयोग गर्दै ४.८ टेराबाइट डाटा भण्डारण गरेको छ। यो करिब २०० वटा फोरके चलचित्र बराबर हो।
लेखन गति ३.१३ मेगाबाइट प्रति सेकेन्ड थियो, जुन हार्ड ड्राइभ (करिब १६० मेगाबाइट प्रति सेकेन्ड) वा सोलिड–स्टेट ड्राइभ (करिब ७,००० मेगाबाइट प्रति सेकेन्ड) भन्दा निकै ढिलो हो। तर वैज्ञानिकहरूका अनुसार यस्तो काँचमा राखिएको डाटा १० हजार वर्षभन्दा बढी टिक्न सक्छ, जबकि सामान्य हार्ड ड्राइभ वा एसएसडी प्रायः १० वर्षसम्म मात्र टिक्ने लाइभसाइन्सले उल्लेख गरेको छ।
यसको दीर्घायु र स्थायित्वका कारण काँच वा सिरेमिक–आधारित भण्डारण उपकरणहरू मुख्यतः अभिलेख (आर्काइभ) प्रयोजनका लागि उपयुक्त मानिन्छन्, दैनिक प्रयोगका उपकरणका लागि होइन। सिद्धान्ततः यस्ता वैकल्पिक भण्डारण प्रणालीहरू दीर्घकालीन डाटा संरक्षणका लागि धेरै भरपर्दा हुन सक्छन्।
यसअघि माइक्रोसफ्टले नर्वेको ग्लोबल म्युजिक भल्टमा संगीत सुरक्षित राख्ने योजना सार्वजनिक गरेको थियो। यसैबीच, डीएनए–आधारित भण्डारणमा पनि स्वतन्त्र रूपमा प्रगति भएको छ, जसमा आधा माइल (०.८ किलोमिटर) डीएनएमा ३६० टेराबाइटसम्म डाटा राख्न सकिने देखाइएको छ। अध्ययनमा वैज्ञानिकहरूले काँचमा लेख्ने र पढ्ने प्रक्रियालाई अझ प्रभावकारी र किफायती बनाउने विभिन्न आविष्कारहरू प्रस्तुत गरेका छन्।
पहिलो उनीहरूले लेजर पल्स प्रयोग गरेर “बिरेफ्रिन्जेन्ट भोक्सेल राइटिङ” प्रविधिमा सुधार गरेका छन्। बिरेफ्रिन्जेन्स भनेको दोहोरो अपवर्तनको घटना हो, र भोक्सेल भनेको ३डी पिक्सेल हो। नयाँ “स्युडो–सिंगल पल्स” विधिमा एकै पल्स ध्रुवीकरणपछि दुई भागमा विभाजित भई फरक–फरक भोक्सेल लेख्न सक्षम हुन्छ।
यससँगै समानान्तर लेखन प्रविधि विकास गरिएको छ, जसले नजिक–नजिक रहेका धेरै भोक्सेल एकै समयमा लेख्न सक्ने बनाउँछ, जसले लेखन गति उल्लेखनीय रूपमा बढाउँछ।
वैज्ञानिकहरूले “फेज भोक्सेल” नामक नयाँ भण्डारण विधि पनि विकास गरेका छन्। यसमा काँचको ध्रुवीकरण होइन, ऊर्जा र दबाबका परिवर्तनमार्फत हुने फेज परिवर्तनमा डाटा कोड गरिन्छ। यो विधि एकल पल्सबाट सम्भव छ, र यसरी सुरक्षित गरिएको डाटा पढ्ने नयाँ तरिका पनि विकास गरिएको छ।
अन्ततः टोलीले काँचभित्र रहेका भोक्सेलहरूमा डाटाको वृद्धावस्था पहिचान गर्ने विधि पनि विकास गरेको छ। तीव्र वृद्धावस्था परीक्षणसँगै प्रयोग गर्दा डाटा १० हजार वर्षभन्दा बढी सुरक्षित रहन सक्ने निष्कर्ष निकालिएको छ। भविष्यमा टोलीले काँचमा डाटा लेख्ने र पढ्ने लेजर प्रविधि अझ सुधार गर्ने र उपयुक्त काँचको संरचना खोज्ने दिशामा अनुसन्धान जारी राख्ने जनाएको छ।
प्रकाशित: १२ फाल्गुन २०८२, मंगलवार
