काठमाडौं ।
अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको नवीकरणीय ऊर्जालाई समाप्त पार्ने अभियानतर्फ जाँदै गर्दा एउटा रोचक कुरा भयो। विश्वव्यापी रूपमा मात्र नभई अमेरिकामै पनि सौर्य र वायु ऊर्जाको प्रयोग तीव्र गतिमा बढिरहेको छ।
एम्बर इनर्जी रिसर्चको विश्लेषणअनुसार गत वर्ष विश्वभर सौर्य र वायु विद्युत् उत्पादन १०९ प्रतिशतले बढ्यो जसका कारण यी नवीकरणीय स्रोतहरूले पहिलो पटक कोइलालाई उछिनेर विश्वव्यापी ऊर्जा आपूर्तिकर्ताको स्थान लिए।
गत वर्ष मात्र चीनको नेतृत्वमा ६०० गिगावाटभन्दा बढी सौर्य विद्युत् थपिएको थियो। भारत, ब्राजिल, भियतनाम, युरोपेली संघ, केन्या र मोजाम्बिकमा पनि उल्लेखनीय वृद्धि देखियो। अफ्रिकी विज्ञहरूका अनुसार, महादेशका धेरै देशहरूले नयाँ क्षेत्र र उद्योगहरूमा विद्युतीकरण गर्दै जीवाश्म इन्धनलाई छोडेर सौर्य र पवन ऊर्जालाई प्राथमिकता दिइरहेका छन्।
यसैबीच भण्डारण, ग्रिड सुधार, ऊर्जा दक्षता उपाय र विद्युतीय सवारीसाधनसहित नयाँ स्वच्छ ऊर्जामा लगानी २०२४ को अन्त्यसम्म २.२ ट्रिलियन डलर पुगेको छ, जुन नयाँ जीवाश्म इन्धन परियोजनामा गरिएको १.१ ट्रिलियन डलरको लगानीको दोब्बर भएको अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा एजेन्सीले जनाएको छ। विश्वव्यापी रूपमा हेर्दा नवीकरणीय ऊर्जाको भविष्य उज्यालो देखिन्छ।
अमेरिकामै पनि नवीकरणीय विद्युत् उत्पादन उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ। गत वर्ष सौर्य उत्पादन ३७ प्रतिशतले र पवन उत्पादन १२ प्रतिशतले बढ्यो। अमेरिकी ऊर्जा सूचना प्रशासनका अनुसार गत वर्ष अमेरिकाको कुल विद्युत् उत्पादनमध्ये २४ प्रतिशत नवीकरणीय स्रोतबाट आएको थियो।
२०२५ को मार्च महिनामा भने नवीकरणीय ऊर्जाले पहिलो पटक देशव्यापी रूपमा आधाभन्दा बढी विद्युत् आपूर्ति गर्यो। त्यो पहिलो अवसर थियो जब जीवाश्म इन्धनबाट उत्पादित विद्युत् कुल उत्पादनको आधाभन्दा कम भयो।
सोलर इनर्जी इन्डस्ट्री एसोसियशनका अनुसार, गत वर्ष अमेरिकी ग्रिडमा थपिएको कुल नयाँ विद्युत् क्षमतामध्ये करिब ८५ प्रतिशत सौर्य ऊर्जाबाट आएको थियो।
यसको कारण सरल छ- अर्थशास्त्र। पछिल्ला १५ वर्षमा सौर्य र वायु ऊर्जाको लागत तीव्र रूपमा घटेको छ। विद्युत् कम्पनीहरूले सौर्यबाट विद्युत् उत्पादन गर्दा लाग्ने लागत २०१० देखि २०२० को दशकमा ८५ प्रतिशतले घट्यो। महामारीका बेला आपूर्ति शृंखलामा समस्या आएपछि अवस्था केही जटिल भयो तर २०२३ मा मूल्य १२ प्रतिशतले घट्यो। २०२४ मा पनि मूल्य फेरि घट्यो।
लाइभसाइन्सका अनुसार पीभी म्यागजिनले लाजार्डको २०२५ को प्रतिवेदन उद्धृत गर्दै सौर्य र वायु ऊर्जाबाट विद्युत् उत्पादन प्राकृतिक ग्यास वा कोइलाभन्दा सस्तो छ।
उपयोगिता-स्तरको सौर्य विद्युत् उत्पादन लागत—रिपब्लिकनहरूले इन्फ्लेशन रिडक्शन एक्ट उल्ट्याएर हटाएका अनुदानबिना पनि—प्रति किलोवाट-घण्टा ४ देखि ८ सेन्टको बीचमा पर्छ। ब्याट्री भण्डारण जोड्दा यो लागत ५ देखि १३ सेन्ट पर्छ। यसको तुलनामा, प्राकृतिक ग्यासबाट विद्युत् उत्पादन लागत प्रति किलोवाट-घण्टा १३.८ देखि २६ सेन्ट पर्छ। कोइला झनै महँगो छ।
“पछिल्ला ६ महिनामा विश्वभर स्वच्छ ऊर्जाको अत्यन्त तीव्र वृद्धि भइरहेको छ,” जलवायु लेखक तथा अभियन्ता बिल म्याककिबनले जनवरीमा पत्रकारहरूसँग कुरा गर्दै भने जसलाई उनले अहिलेको जलवायु क्षेत्रमा देखिएको प्रमुख विकासमध्ये एक भनेका छन्।
उनका अनुसार यसको कारण “स्वच्छ ऊर्जाको मूल्यमा आएको नाटकीय गिरावट हो, जसले हाम्रा धेरै पुराना धारणाहरू हल्लाइदिएको छ।” लामो समयसम्म सौर्य र पवन ऊर्जालाई “वैकल्पिक ऊर्जा” भनिन्थ्यो तर अहिले विश्वभर नयाँ ऊर्जाको प्रमुख स्रोत यही बनेको छ। “अब यसमा केही पनि वैकल्पिक भन्ने कुरा बाँकी छैन,” उनले थपे।
ब्याट्री भण्डारण प्रणाली जोडिँदा सौर्य र भण्डारणबाट विद्युत् उत्पादन लागत प्रति किलोवाट-घण्टा ५ देखि १३ सेन्टमा सीमित हुन्छ, जुन अझै पनि प्राकृतिक ग्यास र कोइलाभन्दा निकै सस्तो हो। ब्याट्री भण्डारणले घाम नलाग्दा वा हावा नचले पनि सौर्य र पवन ऊर्जालाई भरपर्दो बनाउँछ। अमेरिकामा २०२४ मा ब्याट्री भण्डारणको स्थापना क्षमता दोब्बर भएको थियो।
जलवायु समाधानमा लगानीकर्ता टम स्टेयरका अनुसार, सौर्य र वायु ऊर्जाको विस्तारले मोबाइल फोनजस्ता सफल नयाँ प्रविधिले प्रारम्भिक सुस्त वृद्धिपछि देखाएको तीव्र उकालो यात्राको झल्को दिन थालेको छ।
“जब कुनै प्रविधि साँच्चिकै सस्तो, छिटो र राम्रो बन्छ, त्यसपछि यसको अपनत्व उकालो लाग्छ,” टम स्टेयरले केही महिनाअघि एउटा पोडकास्टमा भनेका थिए। स्टेयर ग्याल्भनाइज क्लाइमेट सलुसन्स नामक लगानी कम्पनीका सह–संस्थापक हुन् र हालै क्यालिफोर्नियाको गभर्नर पदको दौडमा पनि प्रवेश गरेका छन्।
सौर्य र वायु ऊर्जा यति सस्ता भइसकेका छन् कि ठूला विद्युत् कम्पनी, बहुराष्ट्रिय निगम र सर्वसाधारण उपभोक्तासमेत प्राकृतिक ग्यास, कोइला वा तेलभन्दा यी नवीकरणीय स्रोत रोज्न थालेका छन्। तर अमेरिकामा सौर्य र पवन ऊर्जाका लागि दिइँदै आएका संघीय कर प्रोत्साहन हटाइनु, साथै नयाँ सौर्य र पवन परियोजनाका अनुमति कटौती गरिनुले यस वर्ष नवीकरणीय ऊर्जाको विस्तार केही सुस्त हुन सक्ने अपेक्षा गरिएको छ।
“यो प्रशासनले आफ्नो नीति उल्ट्याएन भने स्वच्छ, सस्तो र भरपर्दो सौर्य ऊर्जा र भण्डारणको भविष्य अनिश्चिततामा रोकिएर बस्नेछ, र अमेरिकी उपभोक्ताले ऊर्जा बिल झन् बढ्दै गएको देखिरहनेछन्,” सोलर इनर्जी इन्डस्ट्री एसोसियशन (एसईआईए) की अध्यक्ष तथा सीईओ एबिगेल रस होपरले गत महिना जारी गरेको विज्ञप्तिमा भनिन्।
उनका अनुसार अमेरिकाले धेरै कुरा गुमाउने जोखिममा छ—“हाम्रो उत्पादन उद्योगको उछाल, विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धात्मकता र अर्बौं डलर बराबरको निजी लगानी दाउमा छ।”
संघीय स्तरमा रिपब्लिकन प्रशासनले नवीकरणीयभन्दा जीवाश्म इन्धनलाई प्राथमिकता दिए पनि एसईआईएका अनुसार २०२५ मा अमेरिकामा थपिएको कुल नयाँ सौर्य क्षमतामध्ये ७३ प्रतिशत रिपब्लिकन राज्यहरूमा जडान गरिएको थियो। सबैभन्दा धेरै सौर्य क्षमता थप्ने शीर्ष १० राज्यमा टेक्सास, इन्डियाना, फ्लोरिडा, एरिजोना, ओहायो, युटा, केन्टकी र आर्कान्सस परेका छन्।
प्रकाशित: २६ माघ २०८२, सोमबार
