काठमाडौं ।
चीनले नवीकरणीय ऊर्जा स्रोतको प्रयोग गर्ने क्षमता तीव्र रूपमा विस्तार गरिरहेको छ।
चीनमा पहिलोपटक सौर्य ऊर्जा उत्पादन क्षमता कोइलाबाट विद्युत् उत्पादन गर्ने क्षमताभन्दा बढी भएको छ। यो देशले नवीकरणीय ऊर्जाको क्षेत्रमा तीव्र रूपमा गरिरहेको विस्तारको महत्वपूर्ण उपलब्धि हो।
चीनको ऊर्जा प्रशासनका अनुसार जुलाईको अन्त्यसम्म चीनमा करिब १,२८८ गिगावाट सौर्य ऊर्जा उत्पादन क्षमता जडान भएको थियो। यस अवधिमा कोइलाबाट विद्युत् उत्पादन गर्ने क्षमता १,२८५ गिगावाट थियो।
लाइभसाइन्सका अनुसार यस उपलब्धिले जलवायु परिवर्तन नियन्त्रणका लागि भइरहेको विश्वव्यापी प्रयासमा ठूलो प्रभाव पार्न सक्छ। चीन विश्वकै सबैभन्दा ठूलो वार्षिक हरितगृह ग्यास उत्सर्जन गर्ने देश हो र विश्वको तापक्रम बढाउने कुल उत्सर्जनको करिब ३० प्रतिशत चीनबाट हुने गर्छ।
चीनमा नवीकरणीय ऊर्जाको तीव्र विस्तारले कोइलाबाट विद्युत् उत्पादनलाई विस्थापित गर्न थालेमा यसको प्रभाव चीनबाहिर पनि पर्न सक्छ।
बेलायतको स्वान्सी विश्वविद्यालयका रासायनिक इन्जिनियरिङका प्राध्यापक तथा दिगो ऊर्जा प्रविधिका युनेस्को अध्यक्ष म्याथ्यु डेभिसले चीनको सौर्य ऊर्जा उत्पादन क्षमता करिब १,२८८ गिगावाट पुगेर कोइलाको क्षमताभन्दा केही बढी हुनु महत्वपूर्ण उपलब्धि भएको बताएका छन्।
तर जडित उत्पादन क्षमताले वास्तविक विद्युत् उत्पादनलाई भने सधैं प्रतिनिधित्व गर्दैन। डेभिसका अनुसार सौर्य ऊर्जाबाट सूर्यको प्रकाश उपलब्ध हुँदा मात्र विद्युत् उत्पादन हुन्छ भने कोइलाबाट चल्ने विद्युत् गृह लामो समयसम्म सञ्चालन गर्न सकिन्छ। त्यसैले चीनको कुल विद्युत् उत्पादनमा सौर्य ऊर्जाको योगदान अझै कोइलाको तुलनामा निकै कम छ।
अर्थात् चीनमा सौर्य ऊर्जा उत्पादन क्षमता कोइलाभन्दा बढी भए पनि ग्रिडमा वास्तवमै आपूर्ति हुने विद्युत्को मात्रा हेर्दा कोइला अझै धेरै महत्वपूर्ण छ।
यस वर्ष जनवरीदेखि जुलाईसम्म चीनको सौर्य ऊर्जा उत्पादन २०२५ को सोही अवधिको तुलनामा १५.५ प्रतिशतले बढेको छ। ती सात महिनामा सौर्य ऊर्जाबाट ८०२.४ टेरावाट–घण्टा (टीडब्लूएच) विद्युत् उत्पादन भएको थियो, जुन चीनको कुल विद्युत् खपतको करिब १३ प्रतिशत हो।
डेभिसले यो उपलब्धिलाई सौर्य ऊर्जाले कोइलालाई पूर्ण रूपमा विस्थापित गरेको अवस्था नभई ऊर्जा प्रणालीमा आएको संरचनागत परिवर्तनको संकेतका रूपमा हेर्नुपर्ने बताएका छन्।
उनका अनुसार मुख्य प्रश्न नवीकरणीय ऊर्जा उत्पादनले बढ्दो विद्युत् माग पूरा गर्न मात्र होइन, कोइलाबाट हुने विद्युत् उत्पादनलाई वास्तविक रूपमा घटाउन पर्याप्त गतिमा विस्तार हुन सक्छ कि सक्दैन भन्ने हो।
चीनको विद्युत् प्रणालीको ठूलो आकारलाई हेर्दा कोइलाको प्रयोगमा निरन्तर कमी आउन सके विश्वव्यापी कार्बन डाइअक्साइड उत्सर्जनमा ठूलो प्रभाव पर्न सक्छ।
यसका लागि चीनले सौर्य ऊर्जा आयोजना निर्माण मात्र गरेर पुग्दैन। नयाँ नवीकरणीय ऊर्जा प्रणालीलाई विद्युत् प्रणालीमा समाहित गर्नु ठूलो चुनौती हुनेछ।
डेभिसका अनुसार सौर्य ऊर्जा जडान गर्नु ऊर्जा संक्रमणको एउटा हिस्सा मात्र हो। नवीकरणीय विद्युत्को प्रभावकारी प्रयोगका लागि विद्युत् ग्रिड, प्रसारण प्रणाली, ऊर्जा भण्डारण र विद्युत् मागमा हुने परिवर्तनलाई पनि सोही गतिमा अघि बढाउन आवश्यक छ।
सौर्य प्यानलतर्फको यो परिवर्तनले विश्वभर नवीकरणीय ऊर्जा अझ पहुँचयोग्य बनाउन पनि सहयोग गर्न सक्छ। चीनको ठूलो उत्पादन क्षमताले विश्व बजारमा सौर्य प्यानलको लागत घटाउन मद्दत गर्नेछ।
तर डेभिसका अनुसार अब सौर्य ऊर्जाको उत्पादन प्रक्रियालाई नै दिगो बनाउनेतर्फ ध्यान दिन आवश्यक छ। प्रविधि कहाँ उत्पादन हुन्छ, कच्चा पदार्थ कहाँबाट आउँछ, उपकरण कति समय टिक्छ र प्रयोगपछि कसरी पुनः प्रयोग वा पुनर्चक्रण गरिन्छ भन्ने विषयमा पनि ध्यान दिनुपर्ने उनको भनाइ छ।
सौर्य प्यानल उत्पादनमा कच्चा पदार्थ उत्खनन, प्रशोधन, उत्पादन, ढुवानी र जडानलगायतका प्रक्रिया हुन्छन्। त्यसैले यसको सुरुवाती कार्बन उत्सर्जन हुन्छ। पोलिसिलिकन उत्पादनमा धेरै ऊर्जा आवश्यक पर्ने भएकाले यसमा कोइलाबाट चल्ने विद्युत् गृहको प्रयोगसमेत महत्वपूर्ण पक्ष हो। यद्यपि सौर्य प्यानलले आफ्नो सञ्चालन अवधिमा उत्पादन गर्ने विद्युत्ले यस प्रारम्भिक कार्बन उत्सर्जनलाई सन्तुलन गर्न मद्दत गर्छ।
डेभिसले स्थानीय तथा क्षेत्रीय स्तरमा सौर्य प्यानल उत्पादन विस्तार गर्नुपर्ने आवश्यकता पनि औंल्याएका छन्। यसबाट आपूर्ति शृंखला बलियो बनाउन, स्थानीय सीप विकास गर्न र आर्थिक मूल्य सिर्जना गर्न सकिन्छ। साथै यसले विश्वव्यापी ऊर्जा संक्रमणलाई अझ स्थिर र समान बनाउन सहयोग गर्न सक्छ।
विश्वका केही क्षेत्रमा अझै भरपर्दो विद्युत् सेवा उपलब्ध नभएकाले त्यस्ता क्षेत्रमा विद्युत्को पहुँच विस्तार गर्न पनि यो महत्वपूर्ण हुन सक्छ।
डेभिसका अनुसार विश्वव्यापी ऊर्जा संक्रमण भनेको विद्यमान विद्युत् प्रणालीबाट जीवाश्म इन्धन हटाउने विषय मात्र होइन। भरपर्दो विद्युत् सुविधा नपाएका मानिसलाई स्वच्छ र सस्तो विद्युत्को पहुँच उपलब्ध गराउनु पनि यसको महत्वपूर्ण हिस्सा हो।
उनका अनुसार अन्ततः सफलताको मापन धेरै सौर्य प्यानल जडान भए वा भएनन् भन्ने आधारमा मात्र गर्नु हुँदैन। विश्वभर सस्तो, दिगो, भरपर्दो र पहुँचयोग्य स्वच्छ ऊर्जा प्रणाली निर्माण गर्न सक्नु नै यसको मुख्य उद्देश्य हुनुपर्छ।
प्रकाशित: २० भाद्र २०८३, शनिबार
