काठमाडौं ।
कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) बाट सिर्जना गरिएका मानव अनुहार यति यथार्थपरक हुँदै गएका छन् कि अनुहार चिन्न अत्यन्त दक्ष मानिने ‘सुपर रेकग्नाइजर’ हरूसमेत यस्ता नक्कली अनुहार पहिचान गर्न असफल भएका छन्। तर छोटो तालिमले उनीहरूको क्षमता उल्लेखनीय रूपमा सुधार गर्न सकिने नयाँ अध्ययनले देखाएको छ।
नोभेम्बर १२ मा रोयल सोसाइटी ओपन साइन्स जर्नलमा प्रकाशित अध्ययनअनुसार अनुहार पहिचानमा असाधारण क्षमतायुक्त व्यक्तिहरू मानिने सुपर रेकग्नाइजरहरू एआईद्वारा बनाइएका अनुहार चिन्न झन्डै अनुमानकै भरमा निर्भर देखिएका छन्। सामान्य पहिचान क्षमताका मानिसहरू त झनै कमजोर देखिए, जसमा धेरैले नक्कली अनुहारलाई वास्तविक ठाने।
लाइभसाइन्सका अनुसार अध्ययनकी प्रमुख लेखक तथा बेलायतको युनिभर्सिटी अफ रिडिङकी मनोविज्ञानकी सह–प्राध्यापक केटी ग्रेले भनेकी छन्, “हामीले दिएको निकै छोटो तालिमले दुवै समूहको प्रदर्शन उल्लेखनीय रूपमा सुधारिएको देख्नु उत्साहजनक थियो।” आश्चर्यजनक रूपमा, पाँच मिनेटको तालिमले सुपर रेकग्नाइजर र सामान्य पहिचानकर्ताहरू दुवैमा लगभग समान सुधार ल्यायो।
यसले सुपर रेकग्नाइजरहरूले केवल एआईका प्राविधिक त्रुटिहरू मात्र होइन, अन्य संकेतहरू पनि प्रयोग गरेर नक्कली अनुहार छुट्याउने सम्भावना रहेको संकेत गर्छ। भविष्यमा एआईद्वारा सिर्जित तस्बिर पहिचान गर्न मानव र एआई प्रणालीको संयोजन उपयोगी हुन सक्ने अध्ययनकर्ताहरूको निष्कर्ष छ।
डीपफेक पहिचानको चुनौती
हालका वर्षहरूमा इन्टरनेटमा एआई–निर्मित तस्बिरहरूको संख्या तीव्र रूपमा बढेको छ। यस्ता डीपफेक अनुहारहरू प्रायः ‘जेनरेटिभ एड्भर्सेरियल नेटवर्क’ (जीएएन) नामक दुई चरणको एआई प्रणाली प्रयोग गरेर बनाइन्छ। सुरुमा एआईले नक्कली तस्बिर तयार गर्छ र त्यसपछि अर्को प्रणालीले त्यो तस्बिर वास्तविक हो वा होइन भनेर मूल्याङ्कन गर्छ। यो प्रक्रिया पटक–पटक दोहोरिँदा तस्बिरहरू झन् यथार्थपरक बन्दै जान्छन्।
यस्ता अनुहारहरू कतिपय अवस्थामा वास्तविक अनुहारभन्दा पनि बढी “यथार्थ” देखिने भएकाले यसलाई ‘हाइपररियलिज्म’ भनिन्छ। यही कारणले अनुसन्धानकर्ताहरू नक्कली अनुहार पहिचान गर्न सहयोगी तालिम कार्यक्रम विकास गर्न जुटिरहेका छन्।
तालिमका क्रममा एआईले बनाएका अनुहारमा देखिन सक्ने सामान्य त्रुटिहरू देखाइन्छ, जस्तै अस्वाभाविक दाँतको बनावट, अजीब कपालको रेखा, असामान्य छालाको बनावट वा अत्यधिक समानुपातिक अनुहार संरचना।
प्रयोग र नतिजा
अनुसन्धान टोलीले सुपर रेकग्नाइजर र सामान्य पहिचानकर्ताबीच तुलना गर्न अनलाइन प्रयोगहरू सञ्चालन गर्यो। पहिलो प्रयोगमा सहभागीलाई १० सेकेन्डभित्र देखाइएको अनुहार वास्तविक हो कि कम्प्युटर–निर्मित भन्ने निर्णय गर्न भनियो। यसमा सुपर रेकग्नाइजरहरूले केवल ४१ प्रतिशत नक्कली अनुहार मात्र सही पहिचान गरे भने सामान्य समूहले करिब ३० प्रतिशत मात्रै चिन्न सके।
दोस्रो चरणमा नयाँ सहभागीहरूलाई पाँच मिनेटको तालिम दिइयो, जसमा एआई–निर्मित अनुहारका त्रुटिहरू देखाइयो र अभ्यासका क्रममा तत्काल प्रतिक्रिया पनि दिइयो। त्यसपछि उनीहरूले पुनः परीक्षण दिए।
तालिमपछि सुपर रेकग्नाइजरहरूले ६४ प्रतिशत नक्कली अनुहार चिन्न सके भने सामान्य समूहले ५१ प्रतिशत। यद्यपि वास्तविक अनुहारलाई नक्कली ठान्ने दर भने धेरै घटेन।
तालिम पाएका सहभागीहरूले अनुहारलाई ध्यानपूर्वक हेर्न बढी समय लिएको देखियो। ग्रेले यसलाई महत्वपूर्ण सन्देशका रूपमा व्याख्या गर्दै भनिन्, “यदि तपाईं कुनै अनुहार वास्तविक हो कि होइन भन्ने छुट्याउन चाहनुहुन्छ भने, समय लिएर सूक्ष्म रूपमा हेर्नुहोस्।”
तर अध्ययनको एउटा सीमाना पनि छ। तालिमको प्रभाव कति समयसम्म रहन्छ भन्ने परीक्षण गरिएको छैन। साथै, तालिमअघि र पछि एउटै व्यक्तिको प्रदर्शन तुलना नगरेकाले दीर्घकालीन प्रभावबारे निश्चित निष्कर्ष निकाल्न अझै अनुसन्धान आवश्यक रहेको विज्ञहरूको भनाइ छ।
प्रकाशित: १८ पुष २०८२, शुक्रबार
