काठमाडौं ।
खगोलविद्हरूले सौर्यमण्डल बाहिरको एउटा ग्रहबाट पहिलो पटक रेडियो उत्सर्जन पत्ता लगाएको बताएका छन्। यद्यपि, यो सङ्केत कुनै बौद्धिक जीवको अस्तित्वको नभई विशाल चुम्बकीय क्षेत्रको प्रमाण मात्र हो।
एक ‘पियर-रिभ्युड’ (विशेषज्ञद्वारा समीक्षा गरिने) जर्नलमा प्रकाशनको पर्खाइमा रहेको नयाँ शोधपत्रमा वर्णन गरिएको यो खोजले ‘बिटा पिक्टोरिस बी’ (Beta Pictoris b) नामक एक्सोप्लानेट (सौर्यमण्डल बाहिरको ग्रह) बाट आउने बारम्बार दोहोरिने रेडियो तरङ्गहरूलाई पहिचान गरेको सीएनएनले रिपोर्ट गरेको छ।
हार्वर्ड विश्वविद्यालयका खगोल विज्ञानका प्राध्यापक एडो बर्गरले भने, “मलाई थाहा छ कि रेडियो सङ्केतहरू प्रायः पृथ्वी बाहिरको बौद्धिक जीवनको खोजीसँग जोडिएर हेरिन्छन्। तर यो कुरा एकदमै फरक छ।”
यो ग्रह पृथ्वीबाट ६३ प्रकाश वर्षको दूरीमा अवस्थित छ, जुन खगोलीय मापदण्डअनुसार निकै कम दूरी हो। बृहस्पतिभन्दा करिब १२ गुणा बढी पिण्ड (mass) भएको यो ग्यासयुक्त विशाल ग्रह, सूर्यभन्दा १.७५ गुणा बढी पिण्ड भएको एउटा युवा ताराको परिक्रमा गर्ने तीन ग्रहहरू मध्ये एक हो।
म्यासाचुसेट्सको क्याम्ब्रिजस्थित ‘सेन्टर फर एस्ट्रोफिजिक्स, हार्वर्ड एण्ड स्मिथसोनियन’ का अनुसन्धानकर्ता बर्गरका अनुसार, ग्रहको चुम्बकीय क्षेत्रसँग सम्बन्धित प्रक्रियाहरूले यस्तो रेडियो उत्सर्जन उत्पन्न गर्छन्। विशेष गरी, यस पत्ता लगाइएको प्रक्रियामा पृथ्वीको ‘नर्दन लाइट्स’ (उत्तरी ध्रुवीय प्रकाश) जस्तै ‘अरोरा’ को भूमिका छ; यी आकर्षक दृश्यहरू सूर्यबाट आउने आवेशित कणहरू र चुम्बकीय आँधीका कारण सिर्जना हुन्छन्।
१५ सेप्टेम्बरमा ‘प्रि-प्रिन्ट’ प्लेटफर्म ‘आर्चिभ’ मा राखिएको उक्त शोधपत्रका सह-लेखक बर्गरले थपे, “हामीले अवलोकन गरेको फ्रिक्वेन्सीसम्म पुग्ने रेडियो तरङ्गहरू देख्नका लागि अत्यन्त शक्तिशाली चुम्बकीय क्षेत्रको आवश्यकता पर्दछ।”
सबै ग्रहहरूमा चुम्बकीय क्षेत्र हुँदैन। जसमा चुम्बकीय क्षेत्र हुन्छ, तिनले हानिकारक ऊर्जालाई पन्छाउने प्राकृतिक सुरक्षा-कवचको लाभ पाउँछन्। उदाहरणका लागि, पृथ्वीको चुम्बकीय क्षेत्रले हाम्रो वायुमण्डललाई ‘सौर्य वायु’ बाट जोगाउँछ; सौर्य वायु भनेको प्रोटोन र इलेक्ट्रोनजस्ता आवेशित कणहरू युक्त प्लाज्माको निरन्तर प्रवाह हो।
“यस ग्रहको चुम्बकीय क्षेत्र बृहस्पतिको चुम्बकीय क्षेत्रभन्दा कम्तीमा २०० गुणा शक्तिशाली छ,” बर्जरले ‘बीटा पिक्टोरिस बी’ को सन्दर्भमा भने। नासाका अनुसार, बृहस्पतिको चुम्बकीय क्षेत्र यति शक्तिशाली छ कि यसले ‘म्याग्नेटोस्फियर’ (चुम्बकीय क्षेत्रको प्रभाव रहने अन्तरिक्षको क्षेत्र) निर्माण गर्छ। यो हाम्रो सौर्यमण्डलको सबैभन्दा ठूलो संरचना हो, जुन सूर्यतर्फ २० लाख माइल (३० लाख किलोमिटर) सम्म फैलिएको छ।
“जब उच्च-ऊर्जा भएका यी कणहरू चुम्बकीय क्षेत्रभित्र घुमाउरो गतिमा हिँड्छन्, तब अरोराका साथै तिनले रेडियो तरंगहरू पनि उत्पन्न गर्छन्,” बर्जरले भने।
खगोलविद्हरू यस प्रकारको सङ्केतलाई ‘अरोरल रेडियो उत्सर्जन’ भन्छन्। यस्तो घटना यसअघि बृहस्पति, शनि र सूर्यका साथै सौर्यमण्डल बाहिरका ताराहरू र ‘ब्राउन ड्वार्फ’ (तारा र ग्रहको बीचको अवस्थामा रहेका चिसो पिण्ड) बाट पनि देखिएको छ।
बर्गर र उनका सहकर्मीहरूले ‘बिटा पिक्टोरिस बी’ बाट पत्ता लगाएको सङ्केत पनि यस्तै प्रकारको हो; यसले त्यहाँ शक्तिशाली चुम्बकीय क्षेत्रको उपस्थिति रहेको सङ्केत गर्छ, जसले अरोरा (ध्रुवीय प्रकाश) र रेडियो उत्सर्जन गराइरहेको हुन्छ।
बर्गरका अनुसार, चुम्बकीय क्षेत्रहरूको ‘एक्सोप्लानेट’ (सौर्यमण्डल बाहिरका ग्रह) र तिनको वायुमण्डलको संरचनामा महत्त्वपूर्ण प्रभाव हुन्छ। उनले भने, “रेडियो अवलोकनले हामीलाई हाम्रो सौर्यमण्डल बाहिरका ग्रहहरूबारे पूर्ण रूपमा नयाँ दृष्टिकोण प्रदान गर्न सक्छ।”
हाम्रो सौर्यमण्डलको उमेर ४.५ अर्ब वर्षको तुलनामा ‘बिटा पिक्टोरिस’ प्रणाली खगोलीय दृष्टिकोणले निकै कम उमेरको, अर्थात् करिब २ करोड ३० लाख वर्ष मात्र पुरानो छ।
रिपोर्टअनुसार, जुन ग्रहबाट सम्भावित रूपमा रेडियो सङ्केत उत्पन्न भइरहेको छ, ‘बिटा पिक्टोरिस बी’ सन् २००८ मा पत्ता लागेको थियो। यसका अतिरिक्त दुई अन्य ग्रहहरू, ‘बिटा पिक्टोरिस सी’ (Beta Pictoris c) र ‘बिटा पिक्टोरिस डी’ (Beta Pictoris d), क्रमशः सन् २०१९ र सन् २०२६ मा पत्ता लागेका थिए।
अनुसन्धानकर्ताहरूले उक्त सङ्केत पत्ता लगाउन दक्षिण अफ्रिकामा रहेको ६४ वटा रेडियो टेलिस्कोप डिशको समूह ‘मिरक्याट’ (MeerKAT) को प्रयोग गरे; तर बर्गरका अनुसार, निकै राम्ररी अध्ययन गरिएका खगोलीय पिण्डहरूको समूहबाट त्यो सङ्केत आएको देख्दा उनीहरू निकै आश्चर्यचकित भएका थिए।
लेखकहरूले बिटा पिक्टोरिस बी को थप अध्ययन गर्न र सम्भवतः यसका केही पजलहरू, जस्तै ग्रहको चुम्बकीय क्षेत्र किन यति बलियो छ भन्ने कुरा पत्ता लगाउन टेलिस्कोपको लागि थप समय अनुरोध गरेका छन्।
प्रकाशित: १८ आश्विन २०८३, आईतवार
