काठमाडौं ।
माइक्रोसफ्टका संस्थापक बिल गेट्सले एआईले निम्त्याउने अभूतपूर्व परिवर्तनबारे उल्लेख गर्दै त्यसलाई कम गर्न विश्वका नेताहरूले मिलेर काम गर्नुपर्ने बताएका छन्।
गेट्सको निबन्ध प्रविधि क्षेत्रका नेताहरूले आधुनिक एआईका कारण आउन सक्ने जोखिमबारे चेतावनी दिएको पहिलो घटना भने होइन। तर प्रविधि क्षेत्रका कार्यकारीबाट परोपकारी बनेका गेट्सले एआईका कारण ठूलो मात्रामा हुने स्वचालनबाट उत्पन्न हुने सामाजिक अवसर र जोखिमलाई समेट्ने प्रयास गरेका छन्।
“द टर्ब्युलेन्ट एआई एरा इज हियर। द च्वाइसेस वी मेक नाउ आर क्रिटिकल” शीर्षकको आफ्नो निबन्धमा गेट्सले “राम्रो पक्षले नराम्रो पक्षलाई जित्ने सुनिश्चित गर्न हामीलाई एउटा योजना आवश्यक छ” भन्दै सुरुवात गरेका छन्। उनले नीति निर्माता, विश्वका नेता र अन्य प्रभावशाली व्यक्तिहरूलाई यस विषयमा गम्भीर भएर सोच्न आग्रह गरेका छन्।
एआईले अब लगभग सबै क्षेत्रलाई प्रभावित गर्ने भविष्यतर्फ विश्व अघि बढिरहेको चिन्ता बढ्दै गएको छ। गेट्सले विशेषगरी रोजगारी गुम्ने अवस्था, खासगरी प्रारम्भिक तहका रोजगारी, खराब नियत भएका व्यक्तिहरूको क्षमता बढ्ने जोखिम तथा सामाजिक र संज्ञानात्मक विकास कमजोर हुने विषयलाई तत्काल सम्बोधन गर्नुपर्ने बताएका छन्। उनले यस्तो समस्या समाधान गर्न संस्था र देशहरूबीच समन्वय आवश्यक रहेकोमा पटक–पटक जोड दिएका छन्।
“हामीले अहिलेसम्म बनाएका कुनै पनि संस्थाजस्तो यो हुनेछैन, यद्यपि यसले विद्यमान केही प्रणालीको नमुना पछ्याउन सक्छ,” गेट्सले लेखेका छन्। “परमाणु हतियारका लागि निरीक्षण प्रणाली, अन्तर्राष्ट्रिय उड्डयनका लागि नियम र ओजोन तहको संरक्षण गर्ने सम्झौता छन्। एआईका लागि नयाँ विश्वव्यापी संस्थालाई यी तीनवटैका साथै अन्य पक्षहरू पनि आवश्यक पर्नेछ।”
टेलिकम्स डटकमका अनुसार रोजगारीका विषयमा गेट्सले एआई र रोबोटले सस्तोमा काम गर्न सक्ने भए पनि केही काम मानिसका लागि मात्र छुट्याउनुपर्ने बताएका छन्। “एआई र रोबोटमा सुधार हुँदै जाँदा हामी केही काम मानिसले मात्र गर्ने गरी छुट्याउनेछौं,” उनले लेखेका छन्। “मैले यस क्षेत्रलाई ‘ह्युमन रिजर्भ्ड’ भन्न थालेको छु। यस्ता विचारबारे हामीले सोच्नुपर्नेछ।”
“ह्युमन रिजर्भ्ड” अवधारणाले आफूलाई पनि धेरै प्रश्नहरू खडा गर्ने गेट्सले बताएका छन्। मानिसका लागि कुन काम छुट्याउने भन्ने निर्णय कसले गर्ने? त्यसका लागि कस्ता मापदण्ड प्रयोग गर्ने? कम्पनीहरूले नियम छल्दै रोबोट प्रयोग गर्न नदिने व्यवस्था कसरी गर्ने? एउटा देशले रोबोटबाट कुनै वस्तु उत्पादन गर्ने र अर्को देशले नगर्ने अवस्थामा अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा के असर पर्छ? उनका अनुसार संक्रमण योजनाको हिस्साका रूपमा यी विषय सार्वजनिक रूपमा तय गर्नुपर्नेछ।
यी सबै महत्वपूर्ण प्रश्न भए पनि इतिहासमा यस्ता प्रश्नको सामूहिक रूपमा समाधान खोजिएको पर्याप्त उदाहरण छैन। गेट्सले प्रस्ताव गरेका उपायमध्ये एउटा एआई टोकन र रोबोटमा कर लगाउने हो, जसले मानिसको तुलनामा एआई र रोबोटको लागतमा रहेको फाइदा कम गर्न सक्छ।
यसबाट प्राप्त राजस्वलाई रोजगारीमा आउन सक्ने ठूलो संकटलाई ध्यानमा राख्दै सामाजिक सुरक्षा प्रणालीलाई अनुकूल बनाउन प्रयोग गरिने उनको अपेक्षा देखिन्छ।
तर विगतका उदाहरणले यस्तो हुन सक्छ भन्ने सुनिश्चित गर्दैनन्। न्यूयोर्क टाइम्ससँगको एक अन्तर्वार्तामा गेट्सले एआई क्षेत्रका व्यक्तिहरूले छोटो अवधिको आर्थिक लाभलाई प्राथमिकता दिँदै आफूले उल्लेख गरेका धेरै जोखिमलाई बेवास्ता गरिरहेको बताएका थिए।
गेट्सले विश्वका नेताहरूलाई अहिले नै कदम चाल्न आग्रह गर्दै आफ्नो निबन्ध अन्त्य गरेका छन्। उनले बेरोजगारी तीव्र रूपमा बढ्नुअघि, समुदायहरू प्रभावित हुनुअघि र सार्वजनिक विश्वास कमजोर हुनुअघि नै काम गर्ने अवसर रहेको बताएका छन्।
सरकारहरूले समस्यालाई विभिन्न प्रशासनिक निकायमा बाँडेर मात्र नभई समग्र रूपमा समाधान गर्नुपर्ने, एआईबाट सबैले लाभ पाउने सुनिश्चित गर्नुपर्ने र यो राष्ट्रिय तथा विश्वव्यापी चुनौती सामना गर्न अन्य सरकारसँग सहकार्य गर्नुपर्ने उनको भनाइ छ।
प्रकाशित: १२ भाद्र २०८३, शुक्रबार
