चन्द्रमातर्फ फर्किएको मानवता–आर्टेमिस–२ ले सम्झाएको साहस

काठमाडौं ।

-डा. परशुराम दाहाल

संयुक्त राज्य अमेरिकाले मानवसहितको चन्द्र अभियानतर्फ ऐतिहासिक सफलता हासिल गरेको छ। अमेरिकी अन्तरिक्ष संस्था नासाले सञ्चालन गरेको आर्टेमिस–२ अभियान सन् २०२६ अप्रिल १ मा फ्लोरिडास्थित केनेडी अन्तरिक्ष केन्द्रबाट सफलतापूर्वक प्रक्षेपण गरेको थियो र अब यो मिसन सुरक्षित रूपमा पूरा भएको छ।

स्पेस लन्च सिस्टम (एसएलएस) नामको अत्यन्त शक्तिशाली रकेटले ओरायन नामक मानव बोकेको क्याप्सुललाई पृथ्वीको गुरुत्वाकर्षण प्रभावबाट माथि उठाएर अन्तरिक्षतर्फ पठाएको थियो, जसले चन्द्रमातर्फको यात्रालाई सफल सुरुआत दिएको थियो।

आर्टेमिस–२ चन्द्रमामा अवतरण गर्ने अभियान थिएन, तर मानिसलाई चन्द्रमाको नजिकसम्म पुर्याएर सुरक्षित रूपमा पृथ्वीमा फर्काउने उद्देश्य बोकेको एक अत्यन्त महत्वपूर्ण परीक्षण अभियान थियो।

यस अभियानमा चार जना अन्तरिक्ष यात्री सहभागी थिए—रिड वाइजम्यान, भिक्टर ग्लोभर, क्रिस्टिना कोच र जेरेमी हेन्सन। क्रिस्टिना कोच यस टोलीकी एक मात्र महिला थिइन् भने अरू तीन जना पुरुष थिए। जेरेमी हेन्सन क्यानडाका अन्तरिक्ष यात्री भएकाले यो अभियान अन्तरराष्ट्रिय सहकार्यको पनि सुन्दर उदाहरण बनेको छ।

यो यात्राको सम्पूर्ण योजना अत्यन्त सावधानीपूर्वक बनाइएको थियो र त्यसले आफ्नो उद्देश्य सफलतापूर्वक पूरा गर्यो। प्रक्षेपणपछि अन्तरिक्षयानले पृथ्वी वरिपरि आफ्नो बाटो मिलायो, त्यसपछि मुख्य इञ्जिनको सहायताले चन्द्रमातर्फ प्रस्थान गर्यो।

फर्किने क्रममा भने पृथ्वी र चन्द्रमाको गुरुत्वाकर्षणलाई कुशलतापूर्वक उपयोग गर्ने गरी बनाइएको उडान–पथकै कारण यान स्वाभाविक रूपमा पृथ्वीतर्फ फर्कियो। यही वैज्ञानिक योजना र सूक्ष्म गणनाले यो मिसनलाई सफल अवतरणसम्म पुर्यायो।

नासाका विवरणअनुसार आर्टेमिस–२ ले ६ अप्रिल, २०२६ मा चन्द्रमाको सबैभन्दा नजिकको चरण पार गरेको थियो। यही क्रममा यसले मानवसहितको अन्तरिक्ष उडानमा पृथ्वीबाट सबैभन्दा टाढा पुग्ने नयाँ कीर्तिमान कायम गर्यो।

यसअघि अपोलो–१३ ले बनाएको पुरानो कीर्तिमानलाई यसले तोड्यो। ओरायन क्याप्सुल चन्द्रमाको सतहबाट करिब चार हजार ६७ माइल नजिकबाट गुज्रिएको थियो र त्यसबेला पृथ्वीबाट यसको दूरी करिब दुई लाख ५२ हजार ७६० माइल पुगेको थियो। यस उपलब्धिले मानव अन्तरिक्ष यात्राको इतिहासमा नयाँ अध्याय थपेको छ।

गतिको दृष्टिले पनि यो अभियान अत्यन्त उल्लेखनीय रह्यो। प्रक्षेपणका बेला एसएलएस रकेटले यानलाई पृथ्वीको आकर्षणबाट मुक्त हुन आवश्यक तीव्र गति प्रदान गरेको थियो। यात्राका क्रममा यसको गति परिस्थितिअनुसार बदलिँदै गयो—कहिले बढ्यो, कहिले घट्यो।

पृथ्वीमा फर्किने बेला पुनः प्रवेशअघि यसको अधिकतम गति करिब २३ हजार ८६४ माइल प्रतिघण्टा पुगेको बताइएको छ। पृथ्वीको वायुमण्डलमा प्रवेश गर्दा यो ध्वनिको गतिभन्दा करिब ३५ गुणा छिटो थियो। त्यसपछि ताप–प्रतिरोधी ढाल र प्यारासुट प्रणालीको सहायताले यसको गति क्रमशः घटाइयो र अन्ततः सुरक्षित अवतरण सम्भव भयो।

आर्टेमिस–२ चन्द्रमाको कक्षामा लामो समय बस्ने अभियान थिएन। यो चन्द्रमाको नजिक पुग्यो। त्यसको गुरुत्वाकर्षणको सहारा लियो र फेरि पृथ्वीतर्फ फर्कियो। चन्द्रमाको पछाडिपट्टि पुगेका बेला केही समय पृथ्वीसँग सम्पर्क टुटेको थियो किनकि चन्द्रमाले सङ्केत छेकेको थियो।

त्यसपछि यानले पुनः पृथ्वी फर्किने बाटो समात्यो, र साना इञ्जिनहरू प्रयोग गरेर आफ्नो मार्गलाई आवश्यकताअनुसार मिलाउँदै आयो। यही सूक्ष्म नियन्त्रणले यानलाई पृथ्वीको वायुमण्डलमा सही कोणबाट प्रवेश गरायो।

यस अभियानको अन्तिम अवतरण स्थल जमिन होइन, समुद्र बन्यो। योजनाअनुसार ओरायन क्याप्सुलले पृथ्वीको वायुमण्डलमा पुनः प्रवेश गरेपछि क्यालिफोर्नियाको स्यान डिएगो नजिक प्रशान्त महासागरमा सुरक्षित अवतरण गर्यो।

अन्तरिक्षबाट पृथ्वीमा फर्किने क्रममा यानको बाहिरी भागमा अत्यन्त उच्च ताप उत्पन्न भएको थियो तर विशेष ताप–प्रतिरोधी ढालले अन्तरिक्षयात्रीहरूलाई त्यसबाट जोगायो। यो चरण अन्तरिक्ष विज्ञानको सबैभन्दा कठिन परीक्षा मानिन्छ र आर्टेमिस–२ ले यसलाई सफलतापूर्वक पार गर्यो।

ओरायन क्याप्सुलभित्र मानिस बाँच्न मिल्ने वातावरण बनाइराख्नु पनि यो मिसनको अर्को ठूलो सफलता रह्यो। अन्तरिक्षको कठोर शून्यतामा हावा, सामान्य दबाब र स्थिर तापक्रम हुँदैन। त्यसैले क्याप्सुलभित्र कृत्रिम रूपमा पृथ्वी–जस्तै वातावरण तयार गरिएको थियो।

जीवन–समर्थन प्रणालीले तापक्रम, हावाको दबाब, अक्सिजन, चिसोपन र कार्बन डाइअक्साइडको मात्रा सन्तुलनमा राख्यो। बढी भएको कार्बन डाइअक्साइड हटाइयो, हावा सफा राखियो र अन्तरिक्षयात्रीहरूले सुरक्षित रूपमा सास फेर्न सक्ने अवस्था निरन्तर कायम गरियो।

अन्तरिक्ष यात्रीहरूको दैनिकी पनि अत्यन्त व्यवस्थित रह्यो। उनीहरूले दिनमा तीनपटक विशेष प्रकारको अन्तरिक्ष भोजन खाए, स्वास्थ्य परीक्षण गरे, उपकरण जाँचे, पृथ्वीसँग नियमित सम्पर्क राखे, चन्द्रमाको दृश्य अवलोकन गरे र आवश्यक परे अन्तरिक्षयान आफैँले चलाउने अभ्यास गरे।

शून्य गुरुत्वाकर्षणमा सुत्न उनीहरूले आफूलाई विशेष सुत्ने झोलाभित्र बाँधेर विश्राम गरेका थिए। दिसा–पिसाबका लागि विशेष अन्तरिक्ष शौचालय प्रयोग गरिएको थियो। यसले देखायो कि लामो अन्तरिक्ष यात्राका लागि मानव जीवनलाई आवश्यक आधारभूत व्यवस्था अब धेरै परिपक्व भइसकेको छ।

यस अभियानको कुल यात्रा दूरी करिब छ लाख ९५ हजार माइल आसपास पुगेको अनुमान गरिएको छ। दूरीका हिसाबले यसले अपोलो युगको पुरानो सीमा पार गर्यो। अपोलो–१३ ले मानवसहितको उडानमा करिब दुई लाख ४८ हजार ६५५ माइल टाढासम्म पुगेर बनाएको कीर्तिमानलाई आर्टेमिस–२ ले उछिन्यो। यसले केवल अर्को अन्तरिक्ष यात्रा पूरा गरेको होइन, भविष्यमा अझ टाढा मानवलाई पठाउने क्षमता र आत्मविश्वास पनि प्रमाणित गरेको छ।

आर्टेमिस–२ को महत्व केवल एउटा सफल उडानमा सीमित छैन। यसले भविष्यमा चन्द्रमामा फेरि मानिस उतार्ने योजना, चन्द्रमाको वरिपरि आधार तयार गर्ने लक्ष्य र अझ पछि मङ्गल ग्रहसम्म मानव यात्रा गर्ने दीर्घकालीन सोचलाई बलियो आधार दिएको छ।

त्यसैले आर्टेमिस–२ लाई सामान्य मिसन भनेर बुझ्न मिल्दैन। यो मानव जातिले गहिरो अन्तरिक्षतर्फ पुनः विश्वासका साथ अघि बढेको ऐतिहासिक सङ्केत बनेको छ।

(लेखक अमेरिकामा एआई वैज्ञानिकका रूपमा कार्यरत छन्)