काठमाडौं ।
स्विडेनको गैरनाफामूलक संस्था जस्टिस एन्ड एकाउन्टेबिलिटी इनिसिएटिभ (जेएआई) ले २०२१ को सैनिक कू पछि टेलिनोर म्यानमारका ग्राहकहरूको व्यक्तिगत डाटा सैनिक शासनलाई उपलब्ध गराइएको भन्दै सामूहिक मुद्दा दायर गरेको छ। कम्पनीले या त डाटा सार्वजनिक हुनबाट रोक्न नसकेको वा जानाजानी गैरकानुनी रूपमा अनुमति दिएको आरोप लगाइएको छ।
यो मुद्दा नर्वेमा नर्वेजियन कानुनी फर्म सिमोन्सेन भोग्ट विगमार्फत दायर गरिएको हो, जसलाई सेन्टर फर रिसर्च अन मल्टिनेशनल कर्पोरेसन्स र ओपन सोसाइटी जस्टिस इनिसिएटिभको समर्थन रहेको छ। मुद्दामा प्रत्येक ग्राहकका लागि ९,००० यूरो क्षतिपूर्ति माग गरिएको छ।
“हामी नागरिक समाजका प्रतिनिधिका रूपमा टेलेनोरलाई जिम्मेवार बनाउन चाहन्छौं, केवल केही व्यक्तिका लागि होइन, तर व्यापक रूपमा प्रभावित समुदायका लागि पनि,” जेएआईका अध्यक्षको येले बताएका छन्।
टेलिनोरले २०१४ मा म्यानमारमा ठूलो अपेक्षासहित सेवा सुरु गरेको थियो र लाइसेन्सका लागि ५० करोड डलर तिरेको थियो। त्यो समय म्यानमारलाई विश्वको अन्तिम ठूलो नयाँ मोबाइल बजारका रूपमा हेरिएको थियो।
तर फेब्रुअरी २०२१ मा भएको सैनिक कूपछि अवस्था एकाएक बदलियो। त्यसपछि सेनाले कडा दमन अभियान चलायो, जसअन्तर्गत टेलिकम कम्पनीहरूलाई आफ्ना ग्राहकहरूको जानकारी दिन आदेश दिइयो।
टेलिकम्स डटकमका अनुसार केही महिनामै टेलिनोर म्यानमारको मूल्य घट्यो र कम्पनीले आफ्नो इकाई लेबनानी लगानी समूह एम१ लाई १०५ मिलियन डलरमा बेच्ने व्यवस्था गर्यो।
तर यो कारोबार निकै विवादास्पद बन्यो। एम१ ले सिंगापुरमा इन्भेस्टकम नामक होल्डिङ कम्पनी स्थापना गर्यो र पछि त्यसको ४९ प्रतिशत हिस्सा म्यानमारको सैन्यसँग सम्बन्धित श्वे बायन फ्यु समूहलाई बिक्री गर्यो।
मानवअधिकार समूहहरूले बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरूले मानवअधिकार संरक्षण गर्नुपर्ने ओईसीडी निर्देशिकाको उल्लंघन भएको भन्दै विरोध गरे, तर मार्च २०२२ मा यो बिक्री स्वीकृत भयो।
यस सम्पूर्ण घटनाक्रममा टेलिनोरले आफूले कर्मचारीको सुरक्षा प्राथमिकतामा राखेर काम गरेको र सैन्य दबाबमा ग्राहकको जासुसी गर्न अस्वीकार गरेको दाबी गर्दै आएको छ। तर एनआरकेको एक रिपोर्टअनुसार टेलिनोरले आफ्ना १.८ करोड ग्राहकहरूमध्ये १,३०० जनाको व्यक्तिगत डाटा सैनिक शासनलाई दिएको खुलासा भएको छ।
रिपोर्टका प्रमाणअनुसार करिब ५०० जना ग्राहकहरू डाटा सार्वजनिक भएमा पक्राउ पर्ने जोखिममा थिए, र सेनाले पनि उक्त जानकारी प्रयोग गरी मानिसहरूलाई ७ वर्षसम्म कैद गर्न सकिने स्पष्ट पारेको थियो। टेलिनोरले डाटा दिएको पुष्टि गरे पनि आदेश अस्वीकार गरे कर्मचारीको ज्यान जोखिममा पर्ने बताएको छ। तर यसले जोखिम ग्राहकतर्फ सरेको देखिएको छ।
मुद्दामा उल्लेख गरिएको एक उदाहरण दिवंगत सांसद तथा र्यापर जेया थाउको हो। अक्टोबर अन्त्यतिर सैनिक शासनले उनको कल रेकर्ड मागेको थियो। टेलेनोर म्यानमारले मुख्यालयलाई जानकारी दिँदै अनुरोध पालना गर्ने योजना बनाएको थियो, जबकि आन्तरिक मूल्याङ्कनले यसले उनलाई पक्राउ गराउन सक्ने निष्कर्ष निकालेको थियो। नोभेम्बर १८ मा थाउ पक्राउ परे, बन्द सुनुवाइमा दोषी ठहर गरिए र जनवरी २०२२ मा मृत्युदण्ड सुनाइयो।
उनकी पत्नी था जिनले भनिन्, “मैले मेरो श्रीमान् गुमाएँ। यो केवल एक पत्नीले श्रीमान् गुमाएको होइन, यो आन्दोलनको पनि क्षति हो। मेरो श्रीमान् लोकतन्त्रप्रति प्रतिबद्ध युवा नेता थिए, उनलाई गुमाउनु देशकै क्षति हो।” २०२१ को कूले टेलेनोरलाई अत्यन्त कठिन परिस्थितिमा पारेको थियो, जहाँ कम्पनीले कर्मचारीको सुरक्षा र ग्राहकप्रतिको जिम्मेवारीबीच सन्तुलन मिलाउनुपरेको थियो।
टेलेनोर अहिले म्यानमारमा ग्राहकको डाटा सुरक्षित राख्न नसकेको आरोपमा अदालतमा मुद्दा सामना गरिरहेको छ। टेलिकम क्षेत्रमा काम गर्ने धेरैले आफ्नो ज्यान जोखिममा पर्ने सोचेका हुँदैनन्, तर उनीहरू ग्राहकको सेवा गर्नका लागि हुन्छन्।
ग्राहकलाई जोखिममा पार्नु भने त्यस जिम्मेवारीसँग मेल खाने कुरा होइन। यो मुद्दाको अन्तिम नतिजा जे भए पनि, २०२१ मा म्यानमारमा भएको घटना टेलिकम इतिहासको कालो अध्यायका रूपमा रहनेछ।
प्रकाशित: ३० चैत्र २०८२, सोमबार
