काठमाडौं ।
चीन र अमेरिकाबीच चन्द्रमालाई लिएर प्रतिस्पर्धा तीव्र बन्दै जाँदा निजी कम्पनीहरू पनि आफ्नै अन्तरिक्ष दौडमा होमिएका छन्।
उद्योगका अग्रणीहरूका अनुसार अन्तरिक्ष झन् झन् भीडभाडयुक्त, व्यावसायिक र विश्वका लागि झन् महत्त्वपूर्ण बन्दै गएको सन्दर्भमा संसार नयाँ किसिमको ‘अन्तरिक्ष दौड’ मा प्रवेश गरिसकेको छ, जसको स्वरूप विगतको भन्दा बिल्कुलै फरक छ।
शीतयुद्धकालीन सोभियत संघ र अमेरिकाबीचको प्रतिस्पर्धा जस्तो सरकारी नेतृत्वमा आधारित दौडभन्दा फरक, आजको अन्तरिक्ष प्रतिस्पर्धा बढ्दो रूपमा निजी कम्पनी र व्यावसायिक प्रतिस्पर्धाले अघि बढाइरहेको स्पेस डटकमले उल्लेख गरेको छ।
पुनःप्रयोग गर्न सकिने रकेटका कारण प्रक्षेपण लागत उल्लेख्य रूपमा घटेपछि लो-अर्थ अर्बिट (एलईओ) मा पहुँच सहज बनेको छ, जसले यस क्षेत्रलाई तीव्र गतिमा विकसित हुँदै गएको बजारमा रूपान्तरण गरिदिएको छ, जहाँ कम्पनीहरू द्रुत गतिमा प्रतिस्पर्धा र नवप्रवर्तन गरिरहेका छन्।
स्विट्जरल्यान्डको डाभोसमा आयोजित विश्व आर्थिक मञ्च (डब्लूईएफ) को सत्रमा गत महिना विज्ञहरूले बताएअनुसार यस परिवर्तनले पृथ्वीको जीवनमा गहिरो प्रभाव पारिरहेको छ। जलवायु अनुगमन, विश्वव्यापी सञ्चार, इन्टरनेट कनेक्टिभिटी र नेभिगेसनजस्ता क्षेत्रहरू अहिले अन्तरिक्षमा आधारित प्रणालीमा अत्यधिक निर्भर छन्।
“म अन्तरिक्षलाई कुनै उद्योगका रूपमा होइन, वास्तवमा आठौँ महादेशका रूपमा हेर्छु,” भोयजर टेक्नोलोजिजका सीईओ डिलन टेलरले जनवरी २२ मा उपस्थित सहभागीहरूलाई सम्बोधन गर्दै भने।
यस रूपान्तरणको केन्द्रमा अमेरिका र चीनबीच चन्द्रमामा पुनः फर्कने विषयलाई लिएर भइरहेको भूराजनीतिक प्रतिस्पर्धा छ, जसले आगामी दशकहरूसम्म अन्तरिक्ष गतिविधिका मापदण्डहरू तय गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।
“पश्चिमी देशहरू अहिले चीनसँग चन्द्रमामा फर्किने दौडमा स्पष्ट रूपमा संलग्न छन्,” सान फ्रान्सिस्कोस्थित उपग्रह कम्पनी आस्ट्रानिसका सीईओ जोन गेडमार्कले भने।
चीनले सन् २०३० अघि नै चन्द्रमामा अन्तरिक्षयात्री अवतरण गराउने महत्वाकांक्षी योजना सार्वजनिक गरिसकेको छ। यसको लक्ष्य चन्द्रमाको दक्षिण ध्रुव हो जहाँ दीर्घकालीन अन्वेषण र बसोबासका लागि अत्यावश्यक पानीको बरफ तथा अन्य स्रोतहरू उपलब्ध छन्।
उता नासाको आर्टेमिस ३ मिशनले सन् २०२८ सम्म चन्द्रमाको दक्षिण ध्रुव नजिक अन्तरिक्षयात्री उतार्ने लक्ष्य राखेको छ। यसअघि आर्टेमिस २ अन्तर्गत चालकसहितको चन्द्र परिक्रमा उडान मार्चको सुरुतिर प्रक्षेपण गर्ने तयारी छ।
चीनको बलियो बजेटयुक्त अन्तरिक्ष कार्यक्रम अन्तर्गत लो-अर्थ अर्बिटमा रहेको तियाङगोङ अन्तरिक्ष स्टेशन विस्तार गर्ने र मंगल ग्रह अन्वेषणलाई तीव्र बनाउने योजना पनि समावेश छन्।
चिनियाँ अधिकारीहरूका अनुसार, देशले सन् २०३१ सम्म मंगल ग्रहबाट ल्याइएका नमूनाहरू पृथ्वीमा फिर्ता ल्याउन सक्छ जुन नासाको पर्सिभेरन्स रोभरले मंगलको जेजेरो क्रेटरमा सङ्कलन गरेका नमूनाहरू फिर्ता ल्याउने अमेरिकी प्रयासभन्दा केही वर्ष अगावै हुन सक्ने अनुमान छ।
केही विज्ञहरूका अनुसार चीनको निरन्तर र स्थिर कार्यान्वयनले उसलाई पहिले नै अग्रता दिलाइसकेको छ, जबकि पश्चिमी मुलुकहरूको प्रगति अपेक्षाकृत अस्थिर देखिएको छ।
“हामी अलि अस्तव्यस्त जस्तै देखिएका छौँ,” गेडमार्कले भने। तर परिणाम अझै निश्चित नभएको उनको तर्क छ। अमेरिका र युरोपबीचको बलियो साझेदारी र संरचनागत फाइदाहरू—विशेषगरी शक्तिशाली व्यावसायिक अन्तरिक्ष क्षेत्र—पश्चिमी पक्षका प्रमुख सबल पक्ष भएको उनले बताए। “अब के हुन्छ भन्ने प्रश्न अझै खुल्लै छ,” उनले भने।
उनका अनुसार अर्को ठूलो फाइदा नासाको हालको नेतृत्व हो। उनले हालै नियुक्त प्रशासक जेरेड आइज्याकम्यानलाई “अहिलेसम्मकै उत्कृष्ट उम्मेदवार” को संज्ञा दिए। “मलाई लाग्छ अब कामहरू निकै छिटो अघि बढ्नेछन्, जसले अमेरिकालाई धेरै राम्रो स्थितिमा पुर्याउनेछ,” गेडमार्कले भने।
स्पेस डटकमका अनुसार चन्द्रमा र मंगल ग्रहका मिशनभन्दा बाहिर हेर्दा, टेलरका अनुसार अन्तरिक्षमा हुने अर्को ठूलो क्रान्ति कम्प्युटिङ र डाटा प्रशोधनबाट आउनेछ।
विशेषगरी स्पेसएक्सको योगदानका कारण उद्योगसँग अब हार्डवेयरलाई भरपर्दो र छिटो रूपमा कक्षामा पुर्याउने क्षमता विकसित भइसकेको छ। टेलरका शब्दमा भन्नुपर्दा अन्तरिक्षसम्म हार्डवेयर पुर्याउने “लिफ्ट” जस्तै प्रणाली बनेको छ।
अब पृथ्वीमा अवरोध र हस्तक्षेपको जोखिममा पर्ने कच्चा डाटा पठाएर प्रशोधन गर्ने परम्परागत प्रक्रियाको साटो कम्पनीहरूले अन्तरिक्षमै कम्प्युटिङ र कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रयोग गरेर डाटा विश्लेषण गर्ने प्रविधि विकास गरिरहेका छन्। त्यसपछि केवल नतिजा मात्र पृथ्वीमा पठाइने टेलरले बताए। “त्यही नै अहिले भइरहेको अर्को क्रान्ति हो,” उनले भने।
प्रकाशित: २६ माघ २०८२, सोमबार
