काठमाडौं ।
अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष स्टेसन (आईएसएस) मा गरिएको एक अध्ययनले देखाएअनुसार, यस्तो अवस्था औषधि–प्रतिरोधी संक्रमणको उपचारमा उपयोगी हुन सक्ने सम्भावना देखिएको छ।
अत्यन्त न्यून गुरुत्वाकर्षण अवस्थाले जीनमा उत्परिवर्तन गराउन सक्छ र ब्याक्टेरिया तथा फेगको भौतिक संरचनामा परिवर्तन ल्याउन सक्छ, जसले तिनीहरूबीचको सामान्य अन्तरक्रियालाई अव्यवस्थित बनाउँछ।
ब्याक्टेरिया र तिनलाई संक्रमित गर्ने भाइरस—फेग—बीच निरन्तर उत्क्रान्तिक “हथियार दौड” चलिरहन्छ। तर यो प्रतिस्पर्धा माइक्रोग्राभिटीमा हुँदा पृथ्वीमा देखिनेभन्दा फरक दिशामा अघि बढ्ने कुरा आईएसएसमा गरिएको अध्ययनले उजागर गरेको छ।
जनवरी १३ मा पीएलओएस बायोलोजी जर्नलमा प्रकाशित अध्ययनले अन्तरिक्षमा ब्याक्टेरिया र फेगबीचको संघर्ष कसरी विकसित हुन्छ भन्ने विवरण दिएको छ, जसले पृथ्वीमा एन्टिबायोटिक–प्रतिरोधी ब्याक्टेरियाविरुद्ध प्रभावकारी औषधि विकास गर्न सहयोग पुर्याउन सक्ने संकेत गरेको छ।
अध्ययनमा अनुसन्धानकर्ताहरूले ई-कोलाई ब्याक्टेरियालाई टी७ नामक फेगले संक्रमित गरेका नमुनाहरू तुलना गरेका थिए। एउटा समूह आईएसएसमा राखिएको थियो भने उस्तै नियन्त्रण समूह पृथ्वीमै हुर्काइएको थियो।
अन्तरिक्ष स्टेसनका नमुनाहरूको विश्लेषणले माइक्रोग्राभिटीले फेग संक्रमणको गति र प्रकृतिमा आधारभूत परिवर्तन ल्याएको देखायो।
अन्तरिक्षमा पनि फेगहरूले ब्याक्टेरियालाई सफलतापूर्वक संक्रमित गरी मार्न सके, तर यो प्रक्रिया पृथ्वीमा भएकोभन्दा ढिलो भएको पाइयो। यसअघि गरिएको अध्ययनमा पनि अनुसन्धानकर्ताहरूले माइक्रोग्राभिटीमा तरल पदार्थ राम्रोसँग नमिसिने भएकाले संक्रमण चक्र ढिलो हुने अनुमान गरेका थिए।
“यो नयाँ अध्ययनले हाम्रो परिकल्पना र अपेक्षालाई पुष्टि गरेको छ,” अध्ययनका प्रमुख लेखक तथा विस्कन्सिन–म्याडिसन विश्वविद्यालयको बायोकेमिस्ट्री विभागका सहप्राध्यापक श्रीवत्सन रामनले बताएका छन्।
पृथ्वीमा ब्याक्टेरिया र भाइरस रहने तरल पदार्थ गुरुत्वाकर्षणका कारण निरन्तर चलायमान हुन्छ—तातो पानी माथि उठ्छ, चिसो तल झर्छ र भारी कण तल बस्छन्। यसले सबैलाई लगातार चलायमान राख्दै एक–आपसमा ठोक्किन मद्दत गर्छ।
तर अन्तरिक्षमा यस्तो “हलचल” हुँदैन। सबै कुरा तैरिरहन्छ। ब्याक्टेरिया र फेगहरू कम ठोक्किने भएकाले फेगहरूले बिस्तारो जीवनशैलीमा अनुकूलन गर्दै पास हुँदै गरेका ब्याक्टेरियामा अझ मजबुत रूपमा टाँसिन सक्ने क्षमता विकास गर्नुपरेको अनुसन्धानकर्ताहरूले बताएका छन्।
विज्ञहरूका अनुसार फेगको यस्तो वैकल्पिक उत्क्रान्ति बुझ्न सके नयाँ प्रकारका फेग थेरापी विकास गर्न सकिन्छ। फेग थेरापी भनेको ब्याक्टेरियालाई मार्न वा तिनलाई परम्परागत एन्टिबायोटिकप्रति संवेदनशील बनाउन भाइरस प्रयोग गर्ने उपचार विधि हो।
“यदि माइक्रोग्राभिटीमा अनुकूलन गर्न फेगहरूले जीनस्तरमा के गरिरहेका छन् भन्ने बुझ्न सक्यौँ भने त्यो ज्ञान औषधि–प्रतिरोधी ब्याक्टेरियामाथिका प्रयोगमा लागू गर्न सकिन्छ,” अध्ययनमा संलग्न नभएका युरोपेली अन्तरिक्ष एजेन्सीका पूर्व एस्ट्रोबायोलोजिस्ट निकोल क्याप्लिनले लाइभ साइन्सलाई इमेलमार्फत बताएका छन्। “यसले पृथ्वीमा एन्टिबायोटिकलाई अझ प्रभावकारी बनाउने दौडमा सकारात्मक कदम हुन सक्छ।”
सम्पूर्ण जीनोम अनुक्रमणबाट आईएसएसमा रहेका ब्याक्टेरिया र फेग दुवैमा पृथ्वीका नमुनामा नदेखिएका विशिष्ट आनुवंशिक उत्परिवर्तन जम्मा भएको पत्ता लाग्यो।
अन्तरिक्षमा विकसित भाइरसहरूमा ब्याक्टेरिया संक्रमित गर्ने क्षमता र ब्याक्टेरियाका रिसेप्टरसँग टाँसिने क्षमतालाई बढाउने उत्परिवर्तन देखिए। त्यसैगरी ई-कोलाई ब्याक्टेरियामा पनि फेगको आक्रमणबाट बच्न सहयोग गर्ने उत्परिवर्तन—जस्तै रिसेप्टरको बनावट परिवर्तन—र माइक्रोग्राभिटीमा बाँच्न मद्दत गर्ने विशेषता विकसित भएको पाइयो।
अनुसन्धानकर्ताहरूले त्यसपछि “डीप म्युटेशनल स्क्यानिङ” नामक प्रविधि प्रयोग गरी भाइरसका रिसेप्टर–बाइन्डिङ प्रोटिनमा आएका परिवर्तनहरूको अध्ययन गरे। तिनले अन्तरिक्षको अनौठो वातावरणले गराएका यी अनुकूलनहरू पृथ्वीमा पनि व्यावहारिक रूपमा उपयोगी हुन सक्ने देखाए।
अन्तरिक्षमा विकसित फेगहरू पृथ्वीमा ल्याएर परीक्षण गर्दा, तिनका रिसेप्टर–बाइन्डिङ प्रोटिनमा आएको परिवर्तनले ई-कोलाईका ती स्ट्रेनहरूविरुद्ध उच्च प्रभावकारिता देखायो, जुन सामान्यतया मूत्रनली संक्रमण (यूटीआई) गराउने र टी७ फेगप्रति प्रतिरोधी मानिन्छन्।
“यो संयोगवश भेटिएको परिणाम थियो,” रामनले भने। “आईएसएसमा पहिचान गरेका यी उत्परिवर्तित फेगहरूले पृथ्वीका रोगजनक ब्याक्टेरियालाई मार्छन् भन्ने हामीले अपेक्षा गरेका थिएनौँ।”
“यी नतिजाले अन्तरिक्षले फेग थेरापीको प्रभावकारिता सुधार गर्न कसरी सहयोग गर्न सक्छ भन्ने देखाउँछ,” अध्ययनमा संलग्न नभएका विस्कन्सिन–म्याडिसन विश्वविद्यालयकै ब्याक्टेरियोलोजी विभागका सहप्राध्यापक चार्ली मोले बताएका छन्।
तर उनले थपे, “यस्ता नतिजा हासिल गर्न फेगहरूलाई अन्तरिक्ष पठाउने वा पृथ्वीमै माइक्रोग्राभिटीको नक्कल गर्ने लागतलाई पनि ध्यानमा राख्नुपर्ने हुन्छ।”
पृथ्वीमा बिरामीको उपचारमा सहयोग पुर्याउनुका साथै, यो अनुसन्धानले माइक्रोग्राभिटीमै प्रयोग गर्न सकिने अझ प्रभावकारी फेग थेरापी विकासमा पनि मद्दत गर्न सक्ने मोले बताएका छन्।
“यो दीर्घकालीन अन्तरिक्ष यात्रामा—जस्तै चन्द्रमा वा मंगल ग्रहका मिसन, वा लामो समयसम्मको आईएसएस बसाइ—अन्तरिक्षयात्रीहरूको स्वास्थ्यका लागि महत्वपूर्ण हुन सक्छ,” उनले भने।
प्रकाशित: ७ माघ २०८२, बुधबार
