काठमाडौं ।
-दिलीप अधिकारी
सन् २०२५ लाई अन्तरिक्ष अन्वेषण र ग्रह अनुसन्धानको इतिहासमा एक अद्वितीय वर्षका रूपमा सम्झिन सकिन्छ।
यस वर्ष विश्वभरका मुलुकहरूले अन्तरिक्षका क्षेत्रमा तीव्र प्रतिस्पर्धा देखाए, जसले वैज्ञानिक प्रगतिलाई अघि बढाउनुका साथै भविष्यका अन्तरिक्ष यात्राका योजना र रणनीतिमा पनि नयाँ दिशा तय गर्यो।
संयुक्त राज्य अमेरिका, चीन, युरोपेली सङ्घ (इयु), रूस, भारत, जापान जस्ता राष्ट्रहरूले आ–आफ्नो प्राथमिकता र उद्देश्यअनुसार अनुसन्धान र अन्वेषणलाई अगाडि बढाए।
अमेरिकाले सन् २०२५ मा अन्तरिक्ष अन्वेषणको क्षेत्रमा विशेष सक्रियता देखायो। अमेरिकी अन्तरिक्ष एजेन्सीले चन्द्रमामा आफ्नो नयाँ आधार स्थापनाको तयारी तीव्र बनायो। यसका लागि चन्द्रमाको दक्षिण ध्रुव क्षेत्रलाई विशेष अनुसन्धानको केन्द्र बनाइयो, किनभने त्यहाँको तापक्रम र भौगोलिक अवस्था मानव अन्वेषणका लागि अनुकूल हुने आशा गरिएको थियो।
अमेरिकाले रोबोटिक मिसनहरूको माध्यमबाट चन्द्रमामा पानीका स्रोत र खनिजहरूको खोजीमा विशेष ध्यान केन्द्रित गर्यो। यी प्रयासले चन्द्रमामा दीर्घकालीन मानव बसोबासका लागि आधार तयार गर्ने कार्यलाई बलियो बनाएको छ।
चीनले पनि आफ्नो महत्त्वाकांक्षी अन्तरिक्ष कार्यक्रमलाई तीव्र गतिमा अघि बढायो। सन् २०२५ मा चीनले पहिलो पटक मानवयुक्त अन्तरिक्ष यान मङ्गल ग्रहमा पठाउने तयारीको कदम चाल्यो। यसका लागि तिनीहरूले मङ्गल ग्रहमा जीवनका सम्भावित सङ्केत खोज्ने रोबोटिक मिशनहरू सफलतापूर्वक सञ्चालन गरिसकेका थिए।
यसबाहेक, चन्द्रमामा आफ्नो स्वदेशी अन्तरिक्ष स्टेशन विस्तार गर्ने चीनको योजना पनि तीव्र गतिमा अघि बढ्यो। चीनले यस वर्ष ९२ वटा अन्तरिक्ष मिशन सफलतापूर्वक सञ्चालन गर्यो, जसमा लुनार हार्डवेयर परीक्षण, पुनः प्रयोगयोग्य रकेटको परीक्षण र अन्तरिक्षमा आपतकालीन उद्धार अभ्यासहरू समावेश थिए। यसले चीनलाई कक्षीय प्रक्षेपण र गहिरो अन्तरिक्ष अन्वेषण दुवैमा अग्रसर राष्ट्रका रूपमा स्थापित गर्यो।
इयुले अन्तरिक्ष विज्ञान र प्रौद्योगिकीमा सहयोगी परियोजनामा जोड दियो। यस वर्ष इयुले मङ्गल ग्रहको वायुमण्डल र भूगर्भीय अध्ययनमा नयाँ मिसनहरू सञ्चालन गर्यो, जसले ग्रहको इतिहास र वर्तमान अवस्था बुझ्न महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्यायो।
त्यस्तै, साना उपग्रहहरूको प्रयोगमार्फत खगोल विज्ञानलाई थप व्यापक बनाइयो, जसले अनुसन्धानकर्ताहरूलाई ग्रह र उपग्रहहरूको अवस्थाबारे थप डेटा सङ्कलन गर्न सहयोग पुर्यायो।
रूसले आफ्नो अन्तरिक्ष स्टेशनलाई आधुनिक बनाउँदै अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगलाई बलियो बनायो। यस वर्ष रूसी अनुसन्धानकर्ता र चालक दलले अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष स्टेसन (आइएसएस) मा विभिन्न प्रयोगशालागत अनुसन्धानहरू सम्पन्न गरे, जसले भविष्यका मानवयुक्त चन्द्र र मङ्गल मिशनहरूको मार्गनिर्देशन गर्न मद्दत गर्यो।
भारतले पनि अन्तरिक्ष प्रविधिमा आत्मनिर्भरता बढाउने उद्देश्यसहित चन्द्रमामा नयाँ रोबोटिक मिशनहरू सञ्चालन गर्यो। यी मिशनहरूले चन्द्रमाको सतह र सम्भावित खनिज स्रोतको विस्तृत अध्ययन गर्न योगदान पुर्याए।
जापानले अन्तरिक्षमा जैविक र भौतिक विज्ञानका अनुसन्धानहरूमा विशेष ध्यान दियो, जसले दीर्घकालीन अन्तरिक्ष यात्रालाई सुरक्षित र प्रभावकारी बनाउन महत्त्वपूर्ण डेटा प्रदान गर्यो।
सन् २०२५ मा अन्तरिक्ष अन्वेषणका लागि नयाँ प्रविधिहरूको विकास पनि उल्लेखनीय रह्यो। ऊर्जा स्रोतका नयाँ प्रविधिहरू र ‘न्युक्लियर थर्मल प्रोपल्सन’ जस्ता प्रविधिले अन्तरिक्ष यात्राको समय घटाउने सम्भावना देखायो।
यी प्रविधिले लामो दूरीका मिशनहरूलाई व्यावहारिक बनाउने विश्वास जगाएको छ। साथै, कृत्रिम बौद्धिकता (एआई) र रोबोटिक्सको प्रयोगले अनुसन्धान र अन्वेषणलाई थप सटीक, सुरक्षित र कुशल बनाएको छ।
सन् २०२५ मा निजी क्षेत्रले पनि अन्तरिक्ष अन्वेषणमा आफ्नो उपस्थिति मजबुत बनायो। जापानी कम्पनी ‘आइस्पेस’ ले आफ्नो चन्द्र ल्यान्डर रेसिलिएन्स मिशन २ अन्तरिक्षमा कक्षीय समायोजन पूरा गर्यो र अन्तिम अवतरणका लागि तयारी गरिरहेको छ।
यसले निजी क्षेत्रको योगदानलाई अन्तरिक्ष अन्वेषणमा अझ व्यापक बनाएको छ। अमेरिकामा ब्लु ओरिजिनको न्यु ग्लेन रकेटमार्फत इएससिएपिएडिई प्रयोगशाला मिशन सफलतापूर्वक प्रक्षेपण गरियो, जसले नयाँ प्रयोगशालागत अन्वेषण र मिशनको सम्भावना बढायो।
तर सन् २०२५ पूर्ण रूपमा सफल मात्र थिएन। तीव्र प्रतिस्पर्धा र धेरै मिशनको कठिनताले गर्दा वर्षभरि १२ वटा प्रक्षेपण वा अन्तरिक्षयान परीक्षण असफल भए वा ध्वस्त भए। यद्यपि यी असफलताहरूले सिकाइका अवसरहरू र आगामी मिशनको तयारीमा सुधारका मार्गहरू प्रदान गरेका छन्।
अनुसन्धानका मुख्य आयामहरूमा सन् २०२५ विशेष रूपमा तीन क्षेत्रहरूमा केन्द्रित रहे। पहिलो, चन्द्रमामा विशेष ध्यान दिइयो। पृथ्वीको नजिकैको प्राकृतिक उपग्रहमा रोबोटिक मिशन, कक्षीय नियन्त्रित प्रयोग र वैज्ञानिक उपकरणहरूको परीक्षणले भविष्यमा मानव बसोबास र दीर्घकालीन अभ्यासका लागि आधार तयार गर्यो। यसै क्रममा अमेरिकाको ब्लु घोस्ट जस्तो ल्यान्डर मिशनले चन्द्रमामा कार्यहरू सम्पन्न गरिरहेको थियो।
दोस्रो, अन्तरिक्षमा जीवन र कृषिसम्बन्धी अनुसन्धानमा प्रगति भयो। अनुसन्धानकर्ताहरूले अन्तरिक्षमा जीवनका आधारभूत प्रक्रियाहरू बुझ्ने प्रयास गरे। ‘अन्तरिक्षमा खेती’ को अध्ययनले भविष्यमा चन्द्रमा वा मङ्गल ग्रह जस्ता कक्षहरूमा ताजा फलफूल र तरकारी उत्पादन गर्न सम्भावना छ भन्ने देखायो। यसले दीर्घकालीन मानव बसोबासका लागि आहार सुनिश्चित गर्ने आधार तयार गर्न मद्दत पुर्यायो।
तेस्रो, पृथ्वी र अन्तरिक्षको जटिल अन्तरक्रियाको अध्ययनमा ध्यान दिइयो। डाटा र उपग्रहहरूको सहायताले पृथ्वीको वातावरण, मौसम चक्र, सतही परिवर्तन र जलवायु अवस्थाहरूको ट्र्याकिङ गरिएको थियो।
यसले प्राकृतिक प्रकोपको पूर्वानुमान, जलवायु परिवर्तनको अनुसन्धान र दीर्घकालीन संरक्षण प्रयासमा नयाँ दृष्टिकोण प्रदान गर्यो।
सन् २०२५ को अनुभवलाई आधार बनाएर सन् २०२६ र भविष्यमा अन्तरिक्ष अन्वेषण अझ ऐतिहासिक बन्ने सम्भावना देखिन्छ। सबैभन्दा उल्लेखनीय योजना भनेको अमेरिकाको आर्टिमिस २ मिशन हो, जसले सन् १९७२ पछि पहिलो मानवयुक्त चन्द्र यात्रा गर्ने लक्ष्य राखेको छ।
यो मिशनले पृथ्वीको तल्लो कक्षबाट चन्द्रमासम्म १० दिनको यात्रा गर्नेछ र भविष्यको चन्द्र रोभर र आवास योजनाहरूलाई मार्गदर्शन गर्नेछ।
भारत, जापान, युरोप र अन्य राष्ट्रहरूले आफ्ना आगामी रोबोटिक तथा मानवयुक्त मिशनको तयारी गरिरहेका छन्। साथै, चीन–पाकिस्तान तथा अन्य अन्तर्राष्ट्रीय साझेदारीहरूले चन्द्रमाको दक्षिण ध्रुव जस्ता नयाँ क्षेत्रहरूमा अनुसन्धान विस्तार गर्ने योजना बनाइरहेका छन्। यसले अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगलाई नयाँ उचाइमा पुर्याउने अपेक्षा जगाउँछ।
सन् २०२५ मा अन्तरिक्ष अन्वेषणले प्रतिस्पर्धा मात्र नभई, वैज्ञानिक साझेदारी, नयाँ प्रविधि र दीर्घकालीन अन्वेषणका साझा लक्ष्य निर्माण गर्ने क्षमतामा ठूलो प्रगति देखाएको छ। विश्वका प्रमुख राष्ट्रहरूले एकअर्कासँग प्रतिस्पर्धा गरे पनि सहकार्यका नयाँ ढोकाहरू खोलिरहेका छन्, जसले मानव जातिको अन्तरिक्ष यात्रा र बसाइलाई दीर्घकालीन, व्यवस्थित र दिगो बनाउने बाटो तयार गर्नेछ।
भविष्यमा, चन्द्रमा र मङ्गल ग्रहमा स्थायी मानव बसोबासका लागि पूर्वाधार निर्माण, अन्तरिक्ष स्रोतको उपयोग र अन्तरिक्ष पर्यटनका नयाँ आयामहरूले मानव समाजलाई नयाँ दिशा प्रदान गर्नेछन्। यसले पृथ्वीका प्राकृतिक स्रोतमा पर्ने दबाब कम गर्ने सम्भावना मात्र नभई, आर्थिक र प्रविधिक क्षेत्रमा पनि नयाँ अवसरहरू सिर्जना गर्नेछ।
सन् २०२५ मा अन्तरिक्ष प्रतिस्पर्धा र अनुसन्धानले एउटा नयाँ युगको सुरुआत गरेको छ। यस वर्षका उपलब्धिहरू, चुनौतीहरू, असफलताहरू र सिकाइले मानव जातिको अन्तरिक्ष यात्रा र अन्वेषणलाई अझ व्यवस्थित र वैज्ञानिक दृष्टिकोणले अघि बढाउने आधार तयार गरेको छ।
अब मानवता चन्द्रमा मात्र होइन, मङ्गल ग्रह र अन्य ग्रहहरूमा समेत दीर्घकालीन अनुसन्धान र बसोबासका लागि व्यवस्थित तयारीमा प्रवेश गरिरहेको छ।
त्यसैले सन् २०२५ अन्तरिक्ष अन्वेषणको इतिहासमा नयाँ मोडको वर्ष हो। यस वर्ष विश्वका प्रमुख राष्ट्रहरूले आफ्ना राष्ट्रिय लक्ष्यहरू पुरा गर्दै अन्तरिक्षमा आफ्नो स्थान बलियो बनाए, नयाँ प्रविधिहरू विकास गरे, अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारीमा बल पुर्याए र भविष्यको अन्वेषणका लागि आधार तयार गरे।
यो वर्षले अन्तरिक्ष केवल वैज्ञानिक खोज मात्र होइन, मानवता र प्रविधि, आर्थिक र सामाजिक सम्भावनाको नयाँ आयाम पनि हो भन्ने प्रमाणित गरेको छ।
(अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूको सहयोगमा)-रासस
प्रकाशित: २० पुष २०८२, आईतवार
