जेम्स वेब टेलिस्कोपले पत्ता लगायो अर्को कुनै ग्रहमा ग्याससहितको ‘ज्वालामुखी’ विस्फोटको संकेत

काठमाडौं ।

आजको समयमा हामीले ५,००० भन्दा बढी एक्सोप्लानेटहरू पत्ता लगाएका छौँ। नयाँ संसारहरूको खोज जारी छ तर हामीले पहिल्यै पत्ता लगाएका एक्सोप्लानेटहरूको बारेमा विस्तारमा सिक्दैछौँ — तिनीहरूको आकार, संरचना र के तिनीहरूमा वायुमण्डल छ कि छैन भनेर अध्ययन गर्दैछौँ।

एउटा अनुसन्धान टोलीले हालै एउटा ग्रहको वायुमण्डलमा सल्फरको उपस्थिति रहेको प्रमाण प्रदान गरेको छ। यो ग्रह पृथ्वीको आकारको १.५ गुणा छ र पृथ्वीबाट ३५ प्रकाश वर्ष टाढा रहेको छ।

यदि यो पुष्टि भयो भने, यो वायुमण्डल भएको सवैभन्दा सानो एक्सोप्लानेट हुनेछ। यो वायुमण्डलमा सल्फर डाइअक्साइड र हाइड्रोजन सल्फाइडको सम्भावित उपस्थिति पग्लिएको वा ज्वालामुखी सतहको संकेत गर्दछ।

लाइभसाइन्सका अनुसार हाम्रो सौर्यमण्डलमा दुई प्रकारका ग्रहहरू छन् — साना चट्टानी ग्रहहरू, जस्तै पृथ्वी र मंगल, र ग्यास दानवहरू, जस्तै बृहस्पति र शनि। तर, एक्सोप्लानेटहरू धेरै फरक फरक आकारमा पाइन्छन्। हाम्रो सौर्यमण्डलमा पृथ्वी र नेप्च्यूनको आकारको बीचको कुनै ग्रह छैन, तर यही प्रकारको ग्रहहरू अन्य ताराहरू वरपर प्रायः पाइन्छन्।

नेप्च्यूनको आकार नजिकका ग्रहहरूलाई “सब-नेप्च्यून” भनिन्छ भने, पृथ्वीको आकार नजिकका ग्रहहरूलाई “सुपर-अर्थ” भनिन्छ। L 98-59 d एक सुपर-अर्थ हो, जुन पृथ्वीभन्दा अलि ठूलो र भारी छ। यस्ता ग्रहहरूको वायुमण्डलको संरचना अझै अनुसन्धानकै क्रममा छ, र यसलाई हामी २०२१ मा प्रक्षेपण गरिएको जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोप जेडब्लूएसटीबाट अनुसन्धान गरिरहेका छौँ।

L 98-59 d सन् २०१९ मा नासाको टीईएसएस स्पेस टेलिस्कोप प्रयोग गरेर खोजिएको थियो। अधिकांश एक्सोप्लानेटहरू, जस्तै L 98-59 d, “ट्रान्जिट मेथड” प्रयोग गरेर पत्ता लागेका हुन्। यो विधिमा ग्रहले ताराको अगाडि जाँदा ताराको उज्यालोमा देखिने सानो घटावटलाई मापन गरिन्छ। यो घटावट ठूलो ग्रहहरूको लागि अझ प्रस्ट हुन्छ, जसले ग्रहको आकार निर्धारण गर्न मद्दत गर्छ।

तरपनि जेडब्लूएसटीले यी साना ग्रहहरूलाई तिनका ताराहरूबाट अलग देख्न सक्दैन, किनकि तिनीहरू तिनका ताराहरू नजिकबाट परिक्रमा गर्छन्। तर, एउटा तरिका छ जसले तिनको वायुमण्डललाई बुझ्न सक्छ। जब कुनै ग्रह ताराको अगाडि जान्छ, केही ताराको उज्यालो त्यस ग्रहको वायुमण्डलबाट फिल्टर हुन्छ। यसले ग्याँसका अणुहरूसँग ठोक्किँदा ताराको प्रकाशमा परिवर्तन ल्याउँछ, र यो परिवर्तन पृथ्वीमा हामीले पाउँछौं।

प्रत्येक ग्यासले आफ्नो विशिष्ट तरिकाले प्रकाशलाई परिवर्तन गर्छ। ताराको प्रणालीबाट आउने उज्यालोको विश्लेषण गरेर हामी वायुमण्डलको संरचना के हुन सक्छ भनेर अनुमान गर्न सक्छौँ। यसलाई ट्रान्समिशन स्पेक्ट्रोस्कोपी भनिन्छ, जुन पहिले कार्बनडाइअक्साइडको उपस्थिति पुष्टि गर्न प्रयोग गरिएको थियो।

एउटा अन्तर्राष्ट्रिय वैज्ञानिक टोलीले जेडब्लूएसटी प्रयोग गरेर L 98-59 d को ताराको अगाडि ट्रान्जिटको समयमा अध्ययन गर्‍यो। यस अवलोकनबाट एक्सोप्लानेटको वायुमण्डलको ट्रान्समिशन स्पेक्ट्रम प्राप्त गर्यो। यस स्पेक्ट्रमले सल्फर डाइअक्साइड र हाइड्रोजन सल्फाइडले भरिएको वायुमण्डलको सम्भावित उपस्थिति देखायो।

यो पत्ता लगाउनु निकै आश्चर्यजनक थियो किनकि यसले हाम्रो सौर्यमण्डलका चट्टानी ग्रहहरूको वायुमण्डलसँग ठ्याक्कै विपरीत देखाउँछ। हाम्रो सौर्यमण्डलमा, पानीको वाष्प र कार्बन डाइअक्साइडको धेरै प्रचलन पाइन्छ।

उदाहरणका लागि, पृथ्वीको वायुमण्डलमा नाइट्रोजन र अक्सिजन प्रशस्त छन्, र थोरै मात्रामा पानीको वाष्प पनि छ। भेनसको बाक्लो वायुमण्डलमा कार्बन डाइअक्साइड नै प्रमुख तत्व हो। यहाँसम्म कि मंगल ग्रहमा पनि पातलो तर कार्बन डाइअक्साइडले भरिएको वायुमण्डल छ।

हामीले त्यसपछि कम्प्युटर मोडेलहरू प्रयोग गर्यौं, जसले हाम्रो ग्रहहरूको वायुमण्डल सम्बन्धी ज्ञानलाई समावेश गर्छ र L 98-59 d बाट आएको प्रकाशलाई विश्लेषण गरेर त्यस ग्रहको वायुमण्डलको सम्भावित संरचना पत्ता लगायौँ।

लाइभसाइन्सका अनुसार सामान्य ग्यासहरू जस्तै कार्बन डाइअक्साइडको अभाव र सल्फर डाइअक्साइड र हाइड्रोजन सल्फाइडको उपस्थिति हाम्रो सौर्यमण्डलका ग्रहहरूमा हुने प्रक्रिया भन्दा बिलकुलै फरक प्रक्रियाबाट बनेको वायुमण्डललाई संकेत गर्दछ। यसले L 98-59 d मा अद्वितीय र अत्यन्तै प्रतिकूल अवस्थाहरू, जस्तै पग्लिएको वा ज्वालामुखीय सतह रहेको संकेत गर्दछ।

यी ग्यासहरूको उपस्थिति पुष्टि गर्न थप अध्ययन आवश्यक हुनेछ। जेडब्लूएसटीले पहिले एउटा विशाल ग्यासको भण्डारयुक्त एक्सोप्लानेटमा एसओ२ को संकेत पत्ता लगाएको थियो, तर यो चट्टानी ग्रहमा भने सम्भावित रूपमा पहिलो पटक भएको हो।